Dołącz do czytelników
Brak wyników

Zdaniem psychologa

12 grudnia 2018

NR 60 (Grudzień 2018)

Kiedy umysł odmawia posłuszeństwa
Problemy wieku starczego

0 174

Wraz ze starzejącym się społeczeństwem rośnie potrzeba zadbania o komfort życia ludzi starszych, respektowania wewnętrznych uczuć nawet tych osób, którym choroba odebrała zdolność komunikowania się oraz domagania się tego, co wciąż jest dla nich ważne.

Zespół Alzheimera, najbardziej rozpowszechniony wśród zespołów otępienia, budzi strach, bo odbiera istotę tego, kim byliśmy przez całe życie. Innym objawem choroby, z jakim mierzą się osoby starsze w początkowej fazie demencji, jest utrata orientacji: osoba zaczyna gubić się w terenie. Nie może znaleźć drogi do dobrze znanych miejsc, długo błądzi i dopiero z pomocą znajomego sąsiada wraca do domu. Kłopot sprawia liczenie, a rozwiązywanie zadań staje się męką. Spowolniony umysł z trudem zbiera informacje, a niewydolna pamięć nie może odnaleźć dobrze znanych słów. Wszystko to budzi emocje: smutek, wycofanie, rozdrażnienie, irytację. Człowiek aktywny rezygnuje z wychodzenia z domu, bowiem wysiłek umysłowy związany z wykonywaniem złożonych czynności jest niewspółmierny do korzyści, jakie może osiągnąć. W efekcie mąż zostawia sprawy codzienne żonie, która nadal dobrze sobie z nimi radzi. Nie wspomina jednak o tym, co go dręczy. Nie chce martwić jej.
Wedle  definicji „otępienie” stanowi zespół objawów obejmujących pogorszenie pamięci, uwagi, myślenia, orientacji w czasie i przestrzeni, rozumienia, możliwości uczenia się oraz planowania, a także zdolności komunikowania się zarówno jeśli chodzi o przyjmowanie informacji, jak i zdolność do udzielania odpowiedzi. Z uwagi na powyższe osoba chora nie jest w stanie obiektywnie zinterpretować zachodzących wokół niej zdarzeń ani zamiarów innych ludzi. O otępieniu, które ma zwykle postać przewlekłą bądź postępującą mówi się wtedy, gdy objawy utrzymują się powyżej sześciu miesięcy. Dotyka to około 10 procent osób po osiągnięciu 65 roku życia, a u starszych ryzyko wzrasta.

Przyczyny

Wśród objawów otępienia obserwujemy stany łagodne, gdy osoba nadal dobrze radzi sobie z codziennymi sprawami, a deficyty np. luki w pamięci, zapominanie słów, gubienie wątków rozmowy i toku myślenia kompensuje nabytymi w życiu umiejętnościami, które nadal posiada. Prowadząc dialog, osoba potakuje, wykonuje gesty świadczące o zainteresowaniu, a także obserwuje reakcję innych osób i postępuje analogicznie. Roztargnienie zbywa śmiechem i z humorem podchodzi do tego, co jej się nie udaje. Przedmioty nazywać może wedle własnych definicji oraz wyjaśniająco wskazywać na nie ręką. Charakterystyczne jest zbywanie obowiązków. Nie warto bagatelizować sygnałów, mogących świadczyć o trudnościach, z jakimi mierzy się osoba ani zakładać trwałego uszczerbku zdrowia. U podłoża objawów mogą leżeć stany odwracalne i dotyczy to aż 10% do 20% przypadków. Właściwe będzie wskazanie tu choćby depresji, np. po stracie bliskiej osoby, niedożywienia, anemii, niedoczynności tarczycy, zaburzenia pracy serca, nerek, spadku poziomu cukru, stanów zapalnych w organizmie. W sytuacji, kiedy prawidłowe leczenie zostanie podjęte, objawy z czasem ustępują, a osoba może nadal cieszyć się sprawnością umysłu.
W innych przypadkach przebieg choroby można zatrzymać bądź opóźnić. Najczęstszą przyczyną nieodwracalnego otępienia jest choroba Alzheimera. Rozwija się powoli, nawet do 20 lat przed wystąpieniem pełnych, zaawansowanych objawów. Od postawienia diagnozy choremu zostaje zwykle około siedmiu lat życia. Kiedyś o tym schorzeniu nie było tak głośno. Mówiono natomiast o miażdżycy. Dziś wiadomo, że przepływ w naczyniach ma mniejsze znaczenie, a efekt demencji może zachodzić w wyniku szeregu mikroudarów, które pozostają niezauważane. Znaczenie ma nadciśnienie tętnicze i wysoki poziom cholesterolu. Niedokrwienie centralnego układu nerwowego towarzyszy często chorobie Alzheimera, zaostrza i przyśpiesza przebieg zmian neurodegeneracyjnych.
Dla otępienia czołowo-skroniowego charakterystyczne są zmiany w zachowaniu i funkcjonowaniu społecznym, mniejsze znaczenie ma natomiast pogorszenie pamięci, choć wraz z postępem degradacji nasilają się zaburzenia mowy. Kulturalny starszy pan może nagle stać się bardzo frywolny, agresywny, napastliwy seksualnie (rozhamowanie, brak samokrytycyzmu) lub przeciwnie, osoba bardzo zaangażowana w różne sprawy nagle staje się bierna i wycofana, traci zapał i chęć do życia.
Otępienie z ciałami Lewy’ego bywa mylnie rozpoznawane jako choroba Parkinsona lub Alzheimera. Pojawiają się zaburzenia percepcji, realistyczne halucynacje i problemy ze snem powodowane narastającą paranoją. Dodatkowo, chory traci sprawność ruchową. Wraz z postępem choroby nasilają się trudności poznawcze.
Otępienie może wystąpić również jako wynik wypadku, guza mózgu, zatrucia lekami, długotrwałego nadużywania alkoholu.
Zdecydowanie warto, by pracownicy socjalni, którzy stosunkowo często pojawiają się w domach osób starszych, znali choćby ogólne rozróżnienie najczęstszych chorób otępiennych. Wczesne uzyskanie pomocy i interwencja lekarska waży na dalszym życiu człowieka. Czasem można zasugerować klientowi wykonanie badań, zwrócić uwagę na niepokojące nas sygnały. Niezbędne jest zachowanie przy tym zwykłej ludzkiej delikatności, gdyż doświadczane objawy to przede wszystkim dramat osoby cierpiącej. Perspektywa pogorszenia zdrowia, straty, ograniczenia sprawności – wszystko budzi strach. Im jest on większy, a myśl o niepewnej przyszłości nieoswojona, tym z większymi emocjami trzeba liczyć się w przypadku poruszenia tematu. Reakcja osoby może być gwałtowna (wybuch złości, płacz, panika), unikająca (zmiana tematu) lub dostrzegając swe problemy wyrazi ona gotowość do współpracy na rzecz poszukiwania rozwiązań.
Tabela 1 ma na celu ułatwienie obserwacji zachowania osoby, której pogorszenie stanu zdrowia i sprawności budzi niepokój. Im więcej zaznaczonych punktów, tym pilniejsza staje się konsultacja ze specjalistą. Mając na względzie fakty, konieczne bywa zadbanie o bezpieczeństwo klienta poprzez zapewnienie mu wsparcia w jego sprawach codziennych i funkcjonowaniu.

Tab. 1. Objawy mogące wskazywać na chorobę otępienną.
Lista wczesnych objawów, które powinny zwrócić szczególną uwagę
  • zapominanie tego, co działo się w niedalekim odstępie czasu
  • zapominanie o ważnych datach, wydarzeniach, spotkaniach
  • zapominanie imion
  • radykalne zmiany w zachowaniu
  • nierozpoznawanie znajomych osób
  • szybkie niecierpliwienie się, brak wytrwałości w wykonywaniu celowych działań
  • wyraźny wysiłek związany z wykonywaniem czynności umysłowych
  • utrata poczucia czasu, niemożność określenia daty, dnia tygodnia
  • zagubienie w dobrze znanej przestrzeni, dezorientacja
  • nasilające się roztargnienie
  • zaburzenia koordynacji ruchowej
  • gubienie wątków w rozmowie, potakiwanie niezależnie od kwestii, „nieobecność”, wyraźne zakłopotanie, niespodziewane przerywanie wypowiedzi,
  • wycofanie z życia towarzyskiego, które dotychczas było ważne, porzucenie hobby, zainteresowań, 
  • lubianej aktywności
  • bierność, ospałość
  • przymus ruchu, tzw. wędrowanie
  • zapominanie słów, nazywanie przedmiotów wyrazami o podobnym brzmieniu
  • gubienie słów w trakcie tworzenia zdania
  • prośby o wielokrotne powtarzanie tych samych informacji
  • zapominanie o sprawach wymagających planowania, np. opłacenie rachunków
  • trudności z liczeniem, również dotyczące pieniędzy i gospodarowania budżetem
  • stosunkowo proste czynności zabierają więcej czasu niż dotychczas
  • wydłużenie czasu reakcji
  • potrzeba większej ilości czasu, by zinterpretować zdarzenie lub interpretacja jest błędna, np. nierozpoznawanie zbliżającego się niebezpieczeństwa
  • niemożność skupienia uwagi na zajmującej czas czynności
  • brak płynności w przerzucaniu uwagi zarówno w rozmowie, jak i czynnościach, np. gdy wykonywane zadanie przerwie telefon
  • zapominanie algorytmu wykonywania czynności złożonych, np. przygotowanie ciasta
  • niemożność przypomnienia sobie zasad np. dobrze znanej gry lub odwoływanie się do zasad nieistniejących
  • problemy wzrokowe, np. z czytaniem, ocenianiem dystansu (osoba może mieć siniaki, bo ciągle się uderza)
  • gubienie, niemożność odnajdywania przedmiotów, kładzenie ich w niewłaściwych miejscach, np. papier toaletowy w lodówce, oskarżenia, że ktoś ukradł, zabrał
  • problemy w podejmowaniu decyzji
  • nieracjonalna ocena tego, co można kupić za daną kwotę
  • łatwowierność lub nadmierna podejrzliwość np. posądzanie bliskich o złe intencje, niegodziwość
  • mniejsza dbałość o czystość miejsca zamieszkania, uporządkowania dokumentów, higienę osobistą
  • w kontaktach gwałtowne, emocjonalne, nieadekwatne reakcje
  • nagłe zmiany nastroju, popadanie w gniew, melancholię, przerażenie
  • zaburzenia świadomości, które zdarzają się głównie w przypadku pojawienia się dodatkowej choroby, np. infekcji lub w porze nocnej (koszmary)

Kontakt

Dobra komunikacja z osobą starszą powinna uwzględniać specyficzne potrzeby oraz możliwości rozmówcy. Wraz z wiekiem ciało traci sprawność, pojawia się przewlekły ból i dolegliwości, z którymi trzeba mierzyć się na co dzień. Uciążliwe może być chociażby przyjmowanie garści tabletek, które na poszczególne zgłaszane problemy zapisują lekarze. Trzeba o wszystkim pamiętać, pojawia się strach przed nagłą śmiercią, niedołęstwem jako konsekwencjami niezastosowania się do zaleceń medycznych. Bolesna jest samotność, poczucie opuszczenia przez dorosłe dzieci, które mają własne rodziny i obowiązki. Wszystko to budzi emocje i wprawia w przygnębiający nastrój. 
Łatwo daje się zauważyć jeszcze jeden dojmujący aspekt polskiej starości. Otóż jest nim bieda. Seniorzy cierpią z powodu niedostatku i nieustannie ograniczają swe potrzeby, zamieniają leki na tańsze choć gorszej jakości, kupują jedzenie licząc każdą złotówkę. W takiej sytuacji bilet do kina, teatru, na wystawę czy choćby przejazd zdaje się być zbędnym wydatkiem. Osoby starsze nie mają możliwości dbania o swój rozwój, cieszenia się życiem, kiedy myślą wyłącznie o przetrwaniu miesiąca, ewentualnie odłożeniu paru groszy, by sprawić wnukom skromne prezenty na urodziny czy gwiazdkę. Polski kontekst sprawia, że starość przychodzi szybciej, szybciej też odbiera i pochłania posiadane zasoby.
Wraz z wiekiem zmienia się wydolność organizmu, pogorszeniu ulec może kondycja, elastyczność mięśni i ogólna wytrzymałość. Procesom naturalnym dla schyłku życia podlega również umysł. Choć wielu seniorów cieszy się pełną sprawnością kognitywną, część skarży się na swoją pamięć (która „jest już nie ta co kiedyś”) lub spowolnienie. W...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań czasopisma "Doradca w Pomocy Społecznej"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • pełen dostęp do archiwalnych numerów czasopisma w wersji elektronicznej
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy