Dołącz do czytelników
Brak wyników

Zdaniem psychologa , Otwarty dostęp

21 czerwca 2019

NR 65 (Czerwiec 2019)

Jak budować w kliencie OPS poczucie sprawczości?

0 111

Można zaryzykować twierdzenie, że bez zrozumienia, iż specyfika funkcjonowania klienta ośrodków pomocy społecznej jest w dużym stopniu „upośledzona” jeśli chodzi o poczucie sprawczości i wiary we własne możliwości, nie można w zadowalający i skuteczny sposób mu pomóc.

Pracownicy socjalni nierzadko spotykają się w swojej pracy z osobami, które mogliby opisać jako „niesamodzielne”, „zależne”, „nieudolne”. To często osoby bezrobotne, czasem chorujące somatycznie. Część z tych osób żyła/żyje w środowisku, w którym mają miejsce zjawiska uzależnienia, przemocy, agresji w skali szerokiej (np. osiedla zamieszkiwane przez osoby mające konflikt z prawem, bądź dotknięte klęską żywiołową) lub wąskiej (np. przemoc domowa, nagła śmierć bliskiej osoby, zawód miłosny). To mogą być także osoby, które doznały w przeszłości różnego rodzaju krzywd, doświadczyły wielu trudności w przeszłości (np. w dzieciństwie). Prawdopodobnie ponosiły sporo porażek, np. częste niepowodzenia w szkole podstawowej i/lub średniej, czy – później – w pracy.
 

Pamiętaj

Aby pomagać osobom w budowaniu samodzielności, autonomii, niezależności oraz poczucia osobistego sprawstwa, a także pewności siebie i wiary we własne możliwości należy pamiętać o specyfice funkcjonowania osób wykazujących się bezradnością, niskim poziomem poczucia sprawczości oraz o tym, w jaki sposób środowisko, w którym żyją, wspiera ich niekonstruktywne sposoby funkcjonowania.


Osoby wykazujące się bezradnością nabrały przekonania, że wszelkie ich działania zmierzające do zmiany ich sytuacji nie będą miały żadnego znaczenia i nie wpłyną na oczekiwaną zmianę. Dostrzegają, że ich działania nie mają żadnego związku ze zmianą sytuacji czy ich zachowania. Mogą wykazywać tzw. „wyuczoną bezradność”, tj. poczucie bycia w pułapce bez wyjścia z danej sytuacji. Osoby takie mają niską wiarę we własne możliwości, niskie poczucie własnej wartości i niski poziom poczucia pewności siebie. Dodatkowo towarzyszą temu intensywne, silnie oddziaływujące na sposób myślenia o sobie i działania stany emocjonalne (głównie: silny lęk, duży strach, poczucie winy, frustracja lub silne „znieczulenie” emocjonalne). W sferze myślenia dominują przekonania o bezwartościowości, nieumiejętności; zawężony jest zakres myślenia; ograniczone są procesy myślowe do obszaru jedynie niekonstruktywnych wizji (pesymistyczne myślenie, „czarnowidztwo”). Osoby takie wykazują się znacznie ograniczoną elastycznością w postrzeganiu różnych zjawisk czy sytuacji. Wykazują się brakiem umiejętności dostrzegania alternatyw. W sferze motywacji wykazują się niskim poziomem zaangażowania w nowe, inne sposoby myślenia i działania. Wykazują znaczną niechęć do podejmowania ryzyka. Są bierne, zahamowane w działaniu. W sferze społecznej wykazują się niskim poziomem kompetencji interpersonalnych, niezbędnych do nawiązywania kontaktów z innymi ludźmi i załatwiania spraw życia codziennego (sprawy w urzędach, instytucjach itp.). Mają trudności w nawiązaniu kontaktu z drugim człowiekiem, wykazują się wstydem; nie podejmują rozmowy, nie odpowiadają na pytania, a jeżeli udzielają odpowiedzi, to w sposób zdawkowy, lakoniczny; unikają kontaktu wzrokowego; nie wyrażają swojej opinii; izolują się, alienują; zamykają w wąskim gronie, które nierzadko wzmacnia destruktywne funkcjonowanie (grupa przestępcza, „paczka znajomych” uzależnionych itp.). Dodatkowo wykazują się deficytem asocjacyjnym, przejawiającym się w dostrzeganiem braku związku między zachowaniem osoby a jego efektami. Osoby te mogą nie mieć nadziei i nie wierzyć w siebie. Rozpatrują swoje niepowodzenia, postrzegają swoją sytuację jako coś stałego („zawsze tak już będzie”) i mającego uniwersalny zasięg („dotyczy to wszystkiego w moim życiu”). Często szukają przyczyn na zewnątrz, obwiniają to, co na zewnątrz (rodzinę, partnera, szkołę, urzędy itd.). Przyjmują postawę roszczeniową, reagują agresją. Mogą przejawiać zachowania o charakterze manipulacyjnym: podają niepełne fakty, fałszują pewne kwestie, nie realizują umów, zmieniają samodzielnie ustalenia itp.

Odpowiedzialność osobista

Poczucie bezradności, wykazywanie się brakiem umiejętności samodzielnego radzenia to złożony sposób funkcjonowania klientów OPS. Wynika z różnych doświadczeń osoby, które – w zależności od intensywności i czasu trwania – wywarły na nią określony wpływ. Częste działania skutkujące porażką, niepowodzeniem, napotykające na silną blokadę, zwiększają myślenie o sobie jako o osobie nieudolnej, bez mocy sprawczej. Tak powstaje obraz osoby, która unika podejmowania odpowiedzialności osobistej, ponieważ najczęściej otrzymywała coś bolesnego, bądź doznawała silnych strat. Aktualnie spodziewa się tego samego. Może zatem wytworzyć w sobie automatycznie działający mechanizm unikania odpowiedzialności za różne swoje działania, często w sposób nieświadomy, czy częściowo nieuświadomiony.

Wskutek pracy osobistej, wspomaganej różnymi formami, osoba ma możliwość nabierania coraz większego poczucia odpowiedzialności i w związku tym „brania w swoje ręce” swojego życia w sposób mniej zależny od zewnętrznej pomocy socjalnej. Praca z przekonaniami osoby na swój temat oraz organizowanie jej nowych – innych – doświadczeń, pozwala odzyskiwać odpowiedzialność za siebie i wzmacniać poczucie niezależności i pewności siebie oraz poczucia własnej wartości. Zmienia w ten sposób obraz siebie.

Możliwości wsparcia

Pomoc osobom zależnym w OPS opierać powinna się na dwóch filarach:

I. Indywidualny.
Wspieranie budowania nowego doświadczenia i wzmacnianie zmiany przekonań na własny temat.

II. Środowiskowy.
Umożliwianie nabywania innych, nowych doświadczeń poprzez organizowanie zmian w środowiskach, w których przebywają.
Warto przeanalizować propozycje strategii, które można stosować w kontakcie bezpośrednim z klientem OPS.

Filar I

1. Diagnozuj. To jeden z podstawowych kroków. Zawsze należy pamiętać o tym, by opisać sposób funkcjonowania klienta – jego zakres, specyfikę, zależności, w jakich funkcjonuje – w sposób wielowymiarowy (uwzględniający różne sfery), w tym scharakteryzować środowisko klienta i jego oddziaływanie na niego. W trakcie współpracy należy odnosić się do tego pierwszego obrazu, uwzględniać go w stosowaniu kolejnych strategii. Pierwsza diagnoza pozwala dobierać sposoby do możliwości danej osoby i środowiska, w którym żyje. Należy dokonywać jej poprzez cały okres współpracy, monitorując zmiany (progres i regres) i na tej podstawie modyfikować formy wspierania klienta OPS. Ścisłe, precyzyjne określenie przyczyn danego funkcjonowania pomaga minimalizować i – z czasem – redukować poczucie bezradności. Szczególnie istotne tutaj jest zwracanie uwagi na przeżycia emocjonalne osoby. Takie stany, jak: lęk, wstyd, poczucie poniżenia i inne wpływają na funkcjonowanie osoby w sposób hamujący konstruktywne rozwiązania. Te stany należy potraktować z dużą uważnością, ostrożnością i empatyczną opieką emocjonalną.

2. W związku z możliwościami klienta oraz zakresem oddziaływania środowiska należy proponować mu zadania szyte na jego miarę. Ustalając różne działania i zadania dla klienta, należy kierować się tym, że stan bezradności i zależności najprawdopodobniej wynika również z tego, iż osoba w trakcie swojego życia nauczyła się w ten sposób funkcjonować, dostrzegając w takich działaniach różne korzyści. Oznacza to, że może się nauczyć innego postępowania. Optymalne będzie zatem ustalanie zadań o niskim stopniu trudności – szczególnie na początku kontaktu; takich, które szybko mogą zakończyć się sukcesem (np. posprzątanie czegoś, proste obliczenia, przygotowanie śniadania, porozmawianie z wychowawczynią w przedszkolu, pójście do fryzjera, kupienie prezentu dla siebie). W dalszej kolejności – zwiększanie stopnia trudności. W czasie tych działań należy sprawdzać postępy oraz tempo wykonywania danych zadań (diagnoza) i dostosowywać kolejne do możliwości osoby. Należy systematycznie wzmacniać (komplementować, zauważać i podkreślać) każde sukcesy i osiągnięcia osoby. Dodatkowo koniecznie należy zapraszać do współpracy klientów w sposób, dzięki któremu będą mieli możliwość wyboru. Podczas ustalania zadań należy pamiętać, że ważny jest sukces, a w drugiej kolejności stopień trudności. Należy pytać osobę, czy widzi możliwość wykonania tego zadania w takim zakresie, jaki jest proponowany (czas, rodzaj itp.). Należy pytać wielokrotnie, prosić o dokonanie wyboru (wzięcie odpowiedzialności). Napotykając na opór, należy życzliwie sprawdzać jego przyczyny i na tej podstawie formułować inne zadania – bardziej możliwe do wykonania. Można zastosować tę technikę w prosty sposób w okolicznościach spotkania w OPS na przykład poprzez pytanie o to, czy klient napije się wody czy herbaty, czy zapytanie o to, gdzie najpierw osoba chce pójść (np. do sklepu czy do lekarza) itp. Wzmacniane jest w ten sposób poczucie decydowania o swoim postępowaniu. Kiedy taki stan wzrośnie i wzmocni się, można proponować zadania o wyższym stopniu trudności.

3. Definiowanie pojęć. To zapraszanie osoby do bardziej precyzyjnego opisania siebie; wyjaśnienie tego, co kryje się pod danym określeniem, którym osoba opisuje siebie. Klient OPS może na przykład opisać siebie jako „do niczego”, „niepełnosprawnego emocjonalnie”, „nieudacznika”. Ma to m.in. na celu osłabienie lub zmianę przekonań na swój temat, większe urealnienie, tj. spowodowanie bardziej racjonalnego oceniania siebie przez klienta. Pytania, które należy zadać, mają charakter doprecyzowania znaczenia danych określeń podawanych przez klienta:

  • Co to oznacza?
  • Czemu pan/pani siebie tak ocenia?
  • Co to dokładnie znaczy?
  • Jak dokładnie zdefiniuje pan określenie, którego pan użył?
  • Co to oznacza, że ktoś jest (np. nieudacznikiem/niepełnosprawnym emocjonalnie)?
  • Skąd wiemy, że ktoś jest (…)? Skąd będziemy wiedzieć, że kogoś to nie dotyczy? Proszę szczegółowo opisać.
  • Czy to, że komuś nie udało się (np. małżeństwo/praca) oznacza, że jest (nieudacznikiem) i można to odnieść do wszystkich? Możemy uznać, że wszystkie osoby, którym (…) są (…)? Mamy uznać inną definicję w stosunku do pani, a inną do pozostałych osób?

Osoba ma możliwość dostrzeżenia skrajności i nieadekwatności swoich osądów i na tej podstawie ustalać bardziej realne cele postępowania, przyjmowane na miarę jej możliwości. Podczas używania tej techniki należy poświęcić szczególną uwagę temu, by definiowanie problemu nie skończyło się na zbyt ogólnym poziomie. Należy dążyć do jak największego skonkretyzowania danej kwestii, szczegółowego zdefiniowania sprawy, o której mowa.

4. Bilans zysków i strat. To ćwiczenie, w którym klient ma szansę uświadomić sobie różne skutki jej postępowania lub bierności. Może dostrzec swoiste zyski wynikające z danej sytuacji. Stosując tę technikę, można poprosić klienta o wypisanie na kartce plusów/zysków/listy korzyści i – obok – strat/kosztów/negatywnych skutków utrzymywania takiej sytuacji. Pracownik prosi osobę, by rozpisała to na kartce, np. w dwukolumnowej tabeli. Po jednej stronie to, co takie myślenie o sobie jej daje, a w drugiej jakie przynosi korzyści. A po drugiej, straty. Prosi, aby dobrze się zastanowić.
 

Tab.1. Bilans zysków i strat pomocny w pracy z klientem OPS
SYTUACJA:
........................................................................................................................................
STRATY/KOSZTY PLUSY/KORZYŚCI
   


Jeżeli osoba twierdzi, że nie dostrzega żadnych korzyści, podkreśla same wady, można odpowiedzieć: „Zawsze są jakieś korzyści z danego przekonania. Proszę się zastanowić, co pani daje takie myślenie.” Warto zachęcić osobę do poszukania takiej perspektywy. Można zachęcić ją stwierdzeniem: „Coś to pani daje. Coś pani z tego ma. Może coś pani (dostaje/korzysta)? Albo coś innego?

Pytania, jakie można zastosować w tej technice:

  • Może to wydawać się pani dziwne, o co zapytam. Co pani traci w tej sytuacji? A co pani ma z tej sytuacji?
  • Jakie ma pani zyski z tej sytuacji? A jakie szkody?
  • Jakie są wady takiego postępowania? A jakie dostrzega pani zalety?

O wiele mniej ważna jest tutaj liczba argumentów za i przeciw. Ważna przede wszystkim jest ich waga psychologiczna. Klient może ustalić więcej korzyści wynikających z danego destruktywnego/osłabiającego przekonania. Należy zwrócić uwagę na generalizowanie, poprzez tzw. kwantyfikatory wielkie: „zawsze”, „wszędzie”, „wszyscy”, „każde”, „wszystko” itp. W takich sytuacjach należy konkretyzować, doprecyzowywać i zawężać zagadnienie np.:
 

PRZYKŁADOWA ROZMOWA

Klientka:
 Wszyscy mnie tak traktują. Nikt mnie nie rozumie.
Pracownik OPS: Proszę powiedzieć, kto? Kogo ma pani na myśli?

Albo:

K.: Nic mu nie pasuje. Zawsze się tak zachowuje.
P.: Zawsze? Wcześniej też tak było?
K.: No nie… Wcześniej miał pracę i s...

Artykuł jest dostępny dla zalogowanych użytkowników.

Jak uzyskać dostęp? Wystarczy, że założysz konto lub zalogujesz się.
Czeka na Ciebie pakiet inspirujących materiałów pokazowych.
Załóż konto Zaloguj się

Przypisy