Dołącz do czytelników
Brak wyników

Zdaniem psychologa

24 marca 2021

NR 79 (Marzec 2021)

Izolacja i samotność w czasie pandemii– jak wspierać osoby starsze, odizolowane w czasach pandemii od społeczeństwa i rodziny?

0 310

Warto zwrócić uwagę, że w obecnej sytuacji światowej, w trakcie trwania pandemii COVID-19, samotność nabiera nowego znaczenia, w szczególności zaś samotność osób starszych. Na świecie wraz z pandemią koronawirusa pojawiła się, być może mniej widowiskowo i jawnie, druga, równie śmiertelna pandemia – pandemia samotności.

Samotność to obecnie jedna z najpoważniejszych dolegliwości wieku starszego, uważana jest za „chorobę cywilizacyjną”, czasami nazywana jest także największą epidemią XXI wieku. Tyczy się, oczywiście, nie tylko osób starszych, ale z wielu powodów to właśnie one doświadczają jej częstokroć najsilniej. W literaturze naukowej spotyka się zamiennie stosowane terminy samotność i osamotnienie. Według niektórych źródeł terminy te posiadają odmienne definicje. I tak, samotność oznacza według Dubas [1] „pozostawanie samemu ze sobą, często bez jakichkolwiek więzi fizycznych i styczności z innymi ludźmi”, zaś osamotnienie rozumiane może być jako nieprzyjemny stan psychiczny, spowodowany niezadowalającą ilością i jakością społecznych oraz emocjonalnych interakcji. Towarzyszyć mu może gniew, poczucie zawiedzionych nadziei, pesymizm oraz niezaradność [2]. Oznacza to, że samotnym czy osamotnionym można być na wiele różnych sposobów – warto mieć na uwadze, że samotność czy osamotnienie, w tym artykule używane jako pojęcia zamienne, nie zawsze oznaczają „bycie samemu” w sensie fizycznym. Równie dobrze osoba doświadczać może chwilowych stanów osamotnienia czy samotności, pomimo tworzenia relacji z innymi ludźmi i przebywania z nimi – wpływ na to może mieć na przykład rzadkość lub powierzchowność takich kontaktów czy też subiektywnie negatywna ocena ich jakości. Zatem rozumieć to należy jako fakt, iż samotność można rozpatrywać w dwóch kategoriach: jako samotność subiektywną, a więc fizyczną oraz obiektywną, czyli psychologiczną (istnieje też możliwość wystąpienia obydwu form samotności naraz).

POLECAMY

Przyczyny samotności wśród osób starszych

Na początku należy zastanowić się nad przyczynami szczególnego osamotnienia osób starszych, niezależnie od występowania pandemii. Wydaje się to istotne z tej chociażby przyczyny, że znając powody danego zjawiska, łatwiej jest mu przeciwdziałać. Za Mortensonem [3] podać można, iż samotność osób starszych uwarunkowana jest przez:

  • Czynniki kulturowe: najczęściej ujawniają się, kiedy dochodzi do sytuacji, w której starsza osoba z powodu złego stanu zdrowia musi zamieszkać w domu pomocy lub innej instytucji opiekuńczej. Prowadzi to do konieczności przystosowania się przez nią do zwyczajów tam panujących, elementów takich jak: plan dnia, odmienny sposób żywienia czy mierzenie się z wyobcowaniem związanym z wartościami i tradycjami, które nie znajdują swojego poparcia w otoczeniu – zaobserwować to można na przykład, kiedy starsza osoba niezależnie od swoich przekonań dopasować się musi do osób, od których jest zależna (na przykład opiekunów czy opiekunek) – nazywane jest to samotnością moralną.
  • Samotny styl życia: uznawany za bardziej charakterystyczny dla większych miast – styl życia, w którym osoby wybierają życie samotne, pozbawione drugiej osoby. Niektóre źródła podają, iż osoby, które pochodzą z rodzin, w których opiekunowie się rozwiedli, mogą mieć trudności związane z wchodzeniem w związki, przez co świadomie mogą decydować się na samotne życie. Nie jest to jednak reguła, a wszelkie trudności związane z brakiem umiejętności wchodzenia w satysfakcjonujące relacje z drugim człowiekiem można przepracować w toku procesu psychoterapeutycznego. Warto zwrócić tutaj uwagę na fakt, że samotne życie częstokroć nie jest wyborem danej osoby, a wpływ na nie mają zdarzenia losowe oraz niepowodzenia w poszukiwaniu właściwego partnera. Należy także wyraźnie nadmienić, że nie zawsze bycie singielką czy singlem wiązać się musi z przekształceniem w samotność, choć w tej grupie osób występuje prawdopodobieństwo takich konsekwencji.
  • Utrata najbliższych: w starszym wieku śmierć, także najbliższych, staje się czymś bardziej powszechnym i namacalnym, co wcale nie musi zmniejszać bólu z nią związanego. Warto zaznaczyć tutaj, że zgodnie ze skalą oceny przystosowania społecznego [4], która bada poziom stresu powiązanego z określonymi wydarzeniami życiowymi i ogólny poziom stresu, śmierć współmałżonka ma najwyższą wartość – 100 punktów. Bardzo istotną rolę w tej sytuacji odgrywają pozostali członkowie rodziny czy bliskie osoby, które swoim wsparciem i obecnością mogą stymulować starsze osoby do dalszego działania. Należy mieć na uwadze fakt, że samotność powstająca w wyniku utraty ważnych osób wpływać może istotnie na ryzyko wystąpienia zaburzeń depresyjnych, a nawet na pogorszenie kondycji fizycznej.
  • Świadomość nieuchronnej śmierci: sytuację osób starszych pogarsza brak perspektyw na przyszłość. Prowadzi to do zmiany myślenia zwanej „zmianą horyzontu czasowego”, czyli koncentrowaniem się na teraźniejszości i przeszłości, bez perspektyw na przyszłość [5]. Warto mieć to na uwadze, ponieważ to przekonanie o „braku przyszłości”, niechęć do planowania czegokolwiek prowadzić może do znacznego zaniedbania zdrowia osoby starszej, zarówno psychicznego, jak i fizycznego.

Znając podstawowe przyczyny szczególnej samotności osób starszych, można myśleć o profilaktyce owego osamotnienia, sposobach zapobiegania jej. 
 

Ważne

Co zrozumiałe, nie jest się w stanie zatrzymać nieuchronności śmierci czy konieczności umieszczenia osoby starszej w ośrodku opiekuńczym, na uwadze należy jednak mieć to, co wszystkie te podpunkty łączy utrata ważnych relacji, nie zawsze w kontekście fizycznego braku. Pozwala to na działanie, mające na celu poprawę stanu osoby starszej – zapewnienie jej bliskości, rozmowy, wysłuchania. Oczywiście, nie jest się w stanie wypełnić pustki po zmarłym współmałżonku, można jednak zapobiec zagłębianiu się starszej osoby w pustkę – omawiać z nią jej stan zdrowia, zastanawiać się, co mogłoby go poprawić, ale przede wszystkim zapewniać, że istnieje ktoś, komu na tej osobie (i jej dobrobycie) zależy.


Samotność osób starszych a pandemia

Pandemia COVID-19 w sposób szczególny wpłynęła na osoby starsze. Według Raportu o samotności [6] obecnie istnieje w Polsce około pięciu milionów jednoosobowych gospodarstw. Oznacza to, że co czwarty nasz sąsiad wraca do pustego mieszkania (a teraz – jest w nim uwięziony), a w znacznej mierze są to osoby po sześćdziesiątym roku życia. 
 

Pamiętaj

Podobnie jak w przypadku innych chorób zakaźnych, tak i w przypadku koronawirusa to właśnie seniorzy znaleźli się w grupie największego ryzyka. To od nich przede wszystkim oczekiwało się (i nadal oczekuje) przestrzegania restrykcyjnych ograniczeń, mających na celu ochronę ich zdrowia i życia. Należy jednak wyraźnie zaznaczyć, że owe obostrzenia stwarzają silne ryzyko całkowitej społecznej izolacji. Na uwadze należy mieć fakt, że to właśnie osoby starsze podlegały przez większość trwania pandemii dodatkowym środkom bezpieczeństwa takim jak chociażby „godziny dla seniorów”, które z jednej strony chroniły ich, z drugiej zaś przyczyniały się do nasilenia poczucia osamotnienia. 


Większość środków zapobiegawczych podczas epidemii chorób zakaźnych koncentruje się na zapobieganiu rozprzestrzeniania się infekcji i dbaniu o zdrowie fizyczne osoby zakażonej, nie zaś na jego nadwyrężonej psychice. Badania psychologa [7] wykazały, że poczucie samotności może wpływać na nasze zdrowie – wyniki wskazują bowiem, że u osób starszych może ono zwiększać ryzyko przedwczesnej śmierci. Podczas kiedy młodsze osoby zajęte mogą być rozmaitymi obowiązkami związanymi z pracą czy rodziną, to osoby starsze, pozbawione zajęć, pogrążać się mogą w samotności. W związku z zapewnianiem bezpieczeństwa, większość ważniejszych przestrzeni przyczyniających się do socjalizacji osób starszych, takich jak: dzienne domy pomocy społecznej, kluby seniora, centra integracji społecznej i wiele innych zostało poddanych rozmaitym restrykcjom, a często po prostu czasowo zamkniętych. Także miejsca w naszym kraju nieustannie dostępne, takie jak chociażby miejsca kultu, stwarzają na tyle duże zagrożenie zarażeniem, że część osób starszych, nawet pomimo braku zakazu, unika uczęszczania do nich, co wcześniej często było stałym elementem ich życia, umożliwiającym kontakt z drugim człowiekiem. Wydaje się, że w zdecydowanie lepszej pozycji znalazły się osoby starsze mieszkające z rodziną, jednakże niekoniecznie tak musiało się dziać – czasami jej członkowie z obawy przed stworzeniem zagrożenia dla seniora także w domu starali się od niego (w dobrej wierze) izolować, utrzymywać społeczny dystans czy ograniczać swobodę poruszania się (na przykład poprzez zabranianie wyjścia do sklepu). Seniorzy, przyzwyczajeni często do opieki nad swoimi wnuczętami, postawieni zostali pod ścianą – wszakże to właśnie dzieci miały być najczęstszym źródłem zakażeń. Odebrane im zostało zatem także i to. I oczywiście, nie należy patrzeć tylko na wycinek rzeczywistości – wszystko to ma na celu uchronienie osób starszych przed bezpośrednim zagrożeniem zdrowia czy życia. Nie wolno jednak zapominać, że jednocześnie wszystko to wpływa na powolną utratę owego zdrowia z powodu pogłębiającej się samotności i pojawiającego się coraz częściej poczucia utraty sensu życia, którego i tak niewiele pozostało. W trakcie trwania pandemii pojawiać się u osób starszych mogą dodatkowe trudności, takie jak między innymi [8]:

1. Nowe symptomy:

  • strach przed zarażeniem (siebie lub bliskich),
  • strach przed śmiercią (swoją lub bliskich),
  • strach przed oddzieleniem od rodziny,
  • problemy ze snem,
  • koszmary nocne,
  • uogólnione objawy lękowe,
  • objawy depresyjne,
  • kompulsywne mycie rąk,
  • kompulsywne odkażanie artykułów gospodarstwa domowego,
  • objawy stresu pourazowego,
  • nasilone używanie substancji (nikotyna, alkohol).

2. Pogorszenie istniejących już objawów:

  • fizycznych:
  • nadciśnienie,
  • problemy kardiologiczne,
  • cukrzyca;
  • psychiatrycznych:
  • zaburzenia depresyjne,
  • zaburzenia lękowe,
  • zaburzenia obsesyjno-komuplsyjne,
  • zaburzenia stresu pourazowego,
  • nadużywanie substancji,
  • zaburzenia neurokognitywne.

Możliwe konsekwencje pandemii w kontekście osób starszych

Samotność wpływa na pogorszenie stanu zdrowia zarówno w obszarze fizycznym, jak i psychicznym, prowadzi też do pogorszenia stylu życia. Udowodniono, że osamotnienie ma powiązanie z niezdrowymi nawykami, takimi jak nadużywanie alkoholu, palenie tytoniu, zmniejszenie aktywności fizycznej, nieprawidłowe odżywianie, pogorszenie jakości snu wśród osób starszych [9]. W kontekście przedłużającej się stale izolacji, spowodowanej pandemią COVID-19, samotność może stać się przyczyną rozmaitych zaburzeń. Wśród osób starszych może generować poczucie beznadziei, zniechęcenia, które z kolei prowadzić mogą do powstania zaburzeń depresyjnych czy nawet potencjalnych aktów autodestrukcji. Przeprowadzone badania wykazały, że samotność jest w istotny sposób powiązana z występowaniem objawów depresji wśród osób starszych [10]. Ta sytuacja może także pogłębiać istniejące już obawy czy prowadzić do pojawiania się zaburzeń lękowych. Wreszcie może zaostrzać style zachowania i objawy stanów chorobowych, takie jak zaburzenia obsesyjno-kompulsywne (np. mycie rąk, odkażanie artykułów gospodarstwa domowego). Sytuacja pandemiczna może również wywoływać bolesne wspomnienia, które później, w trakcie społecznej izolacji, prowadzić mogą do wystąpienia zespołu stresu pourazowego [11, 12]. Jak widać, przymusowa izolacja osób starszych prowadzić może do poważnych konsekwencji w zakresie zarówno zdrowia fizycznego, jak i, przede wszystkim, psychicznego.

Jak wspierać osoby starsze w trakcie pandemii – ujęcie praktyczne

Istnieje wiele rozmaitych sposobów wspierania osób starszych podczas społecznej izolacji wywołanej pandemią. Na początku warto zastanowić się nad rzeczami dość podstawowymi, zapewniającymi jednak komfort fizyczny i psychiczny. Pochylić się można w tym kontekście nad hierarchią potrzeb przedstawioną w piramidzie Maslowa (1943). Wedle jego teorii istnieje sekwencja potrzeb od najbardziej podstawowych, do potrzeb wyższego poziomu, które aktywizują się dopiero po zaspokojeniu niższych.

  • Wsparcie w zakresie potrzeb fizjologicznych
    Podstawą tej piramidy są potrzeby fizjologiczne takie jak: żywność, woda, sen i tym podobne. Istotnym wydaje się zatem, by zaspokoić codzienne potrzeby seniorów, takie jak: artykuły spożywcze, higieniczne czy leki. Trudno jest czuć się dobrze psychicznie, kiedy zadbanie o sferę fizjologiczną nie jest wystarczające. W sytuacji kiedy osoby starsze odizolowane są od społeczeństwa, często także od swojej rodziny, należy rozeznać się w ich potrzebach i odpowiedzieć na nie – niewielkie gesty, takie jak np. zapewnienie seniorowi składników na ulubione danie mogą znaczyć o wiele więcej, niż mogłoby się zdawać. Od dawna wiadomym jest, że komfort fizyczny ma istotny wpływ na komfort psychiczny. Jeśli to możliwe, warto zorientować się zatem, na ile starsza osoba jest w stanie, nawet po otrzymaniu zakupów, o swoje potrzeby zadbać, to jest ugotować posiłek czy samodzielnie się wykąpać – jeśli nie jest w stanie, należy zorganizować w tym zakresie wsparcie, oczywiście w uzgodnieniu z seniorem. To, o czym należy pamiętać i jasno podkreślać, to waga dbałości o komfort osoby starszej, poszanowanie jej godności i intymności. Niestety dość powszechnym zjawiskiem jest wykluczenie osób starszych, być może nawet bardziej uwidacznia się to w pandemii, tendencja do traktowania ich jako osób, które ze względu na swój wiek nie są zdolne do samodzielnego decydowania o sobie, niezależnie od rzeczywistej sytuacji. Należy być uważnym na to, by, na ile to możliwe, umożliwiać seniorom podejmowanie decyzji i działań zgodnie z ich wolą, być dla nich w tym zakresie wsparciem. W zakresie potrzeb podstawowych możliwe jest także skontaktowanie się z infolinią Solidarnościowego Korpusu Wsparcia Seniorów dla osób powyżej 70. roku życia (tel.: 22 505 11 11). Osoba z infolinii przekaże seniorowi numer do ośrodka pomocy społecznej w jego gminie.
    Następnie z seniorem skontaktuje się pracownik ośrodka i ustali wszystkie szczegóły, a wolontariusz dostarczy mu produkty lub leki, o które poprosił. Warto jest poinformować osobę starszą o takiej możliwości.
     
  • Wsparcie w zakresie potrzeb bezpieczeństwa
    Kolejną warstwą potrzeb umieszczoną przez Maslowa ponad potrzebami fizjologicznymi są potrzeby bezpieczeństwa. Rozumieć je można między innymi jako bezpieczeństwo osobiste, ekonomiczne, zdrowie i dobre samopoczucie czy zabezpieczenie przed chorobami i ich konsekwencjami. Będąc osobą z zewnątrz, nie jest się w stanie zapewnić wszystkich tych potrzeb. Warto jednak rozmawiać z osobą starszą i zapewniać ją o swoim wsparciu. Potrzeby bezpieczeństwa wydają się szczególnie trudne do zaspokojenia w czasach pandemii. Wysoce istotnym wydaje się być tutaj dostęp do osób, które pomogą osobom starszym poradzić sobie z niepokojem wpływającym negatywnie na ich samopoczucie bez wychodzenia z domu, które w tej sytuacji jest znacznie utrudnione. Pomocne może okazać się skorzystanie z pomocy specjalisty – psychologa czy psychoterapeuty. W dobie pandemii powstały bądź udoskonaliły się także rozmaite infolinie, mające na celu poprawę dobrostanu psychicznego seniorów. 
    Osoby starsze można zatem pokierować (uprzednio orientując się, czy są sobie w stanie na to pozwolić – jeśli nie, umożliwić im to) do infolinii dla nich przeznaczonych, na przykład „Dobre słowa”: telefon dla seniorów (czynny codziennie w godzinach 10–12, 17–19), tel.: 12 33 37 088. Telefon odbiera tam specjalista, będący w stanie zapewnić niezbędne wsparcie emocjonalne. Możliwe jest także skontaktowanie się z Telefonem Zaufania dla Osób Starszych, prowadzonym przez Stowarzyszenie Mali Bracia Ubodzy (tel.: 22 635 09 54, w poniedziałki: 17.00 – 20.00, środy: 17.00 – 20.00, czwartki: 17.00 – 20.00). Pod tymi numerami osoba starsza usłyszeć może przyjaznego człowieka, specjalistę (psychologa lub terapeutę), który wysłucha, wesprze, doradzi. To szczególnie ważne w sytuacji pandemii, kiedy osoby starsze są szczególnie osamotnione, nie zawsze też mogą skontaktować się z doradcą w pomocy społecznej czy członkiem rodziny, kiedy tego potrzebują. Numery te warto zapisać seniorowi bądź nawet wpisać je do jego telefonu. Różne formy poradnictwa psychologicznego czy psychoterapii skutecznie ograniczają samotność i mają pozytywny wpływ na rozmaite obszary funkcjonowania, takie jak zadowolenie z życia czy poczucie szczęścia.
     
  • Wsparcie w zakresie potrzeb przynależności
    Kolejnym obszarem potrzeb są potrzeby miłości i przynależności. Ludzie potrzebują kochać i być kochanymi, potrzebują także przebywania z innymi ludźmi, należenia do społeczności, należenia do danej grupy, akceptacji ze strony innych, przyjaźni i zrozumienia. Seniorzy przezwyciężają za pomocą realizacji tej potrzeby poczucie osamotnienia, alienacji. Osobę starszą w zakresie realizacji tych potrzeb wspierać można na przykład poprzez pomoc w funkcjonowaniu w technologicznej rzeczywistości – jest to szczególnie ważne w czasie społecznej izolacji, kiedy seniorzy nie mogą swobodnie poruszać się i kontaktować z bliskimi. Można pomagać oswoić się z komórką czy z komputerem (internetem). Umożliwia im to pozostawanie w kontakcie z osobami, które są dla nich ważne – dzi...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań czasopisma "Doradca w Pomocy Społecznej"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • pełen dostęp do archiwalnych numerów czasopisma w wersji elektronicznej
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy