Dołącz do czytelników
Brak wyników

Zdaniem psychologa

27 listopada 2018

NR 59 (Listopad 2018)

Grupy wsparcia i wsparcie społeczne w terapii uzależnień

0 15

Osoba znajdująca się w sytuacji kryzysowej poszukuje pomocy i wsparcia ze strony innych ludzi. Oczekuje, że podpowiedzą jej co robić, jak się zachować, jak przetrwać kryzys. Te potrzeby kierowane są zwykle do przyjaciół, partnerów, rodziny, lecz nie zawsze pomoc w takim wydaniu jest wystarczająca. Wtedy warto sprawdzić inne ze źródeł wsparcia społecznego: sąsiadów, lokalną społeczność czy grupy wsparcia lub samopomocowe.

Wpływ na sposób poszukiwania pomocy mają różnice indywidualne w zakresie potrzeby wsparcia, mobilizacji czy gotowości na przyjęcie pomocy. Grupy wsparcia w Polsce działają od wielu lat, choć dopiero w ostatnim okresie stają się bardziej popularne. Spotyka się je zarówno w obszarze ruchu samopomocowego, jak i w obszarze profesjonalnym. Grupa wsparcia to jedna z form pomocy psychologicznej. Tworzą ją równoprawni uczestnicy, spotykający się w celu wzajemnego zapewnienia pomocy i oparcia, radzenia sobie z problemami, doskonalenia psychologicznego funkcjonowania i zwiększania skuteczności własnych działań. Źródłem tej pomocy jest wzajemny wysiłek, umiejętności i wiedza członków, często o podobnych kolejach losu i doświadczeniach życiowych.

Grupy wsparcia charakteryzuje również to, że łączą osoby o podobnym profilu trudności. Spotkania odbywają się w kontakcie bezpośrednim z ustaloną wcześniej częstością bądź w przestrzeni wirtualnej. W obu członkowie świadczą sobie wzajemną, różnorodną pomoc, zazwyczaj nieprofesjonalnie. Grupy tworzą się w oparciu o rodzaj wspólnego doświadczenia, jakąś obciążającą społecznie lub psychicznie cechę. Mogą to być przykładowo grupy dla opiekunów osób chorujących na demencję, pomagające uporać się z obciążeniem emocjonalnym albo grupy wsparcia dla młodych rodziców chcących lepszego funkcjonowania w relacji z dzieckiem. Pomoc udzielana jest w formie wzajemnego dzielenia się pożytecznymi informacjami, udzielania porad, relacjonowania własnych doświadczeń związanych z danym problemem, nawiązywania nowych kontaktów i relacji społecznych, słuchania i akceptacji doświadczeń innych.

Nie ma dokładnych danych dotyczących początku funkcjonowania grup wsparcia. Umownie przyjmuje się, że tego rodzaju pomoc zapoczątkował bostoński internista Joseph Pratt, który na przełomie XIX i XX wieku organizował spotkania grupowe dla osób chorujących na gruźlicę, podczas których edukował i leczył uczestników. Wielu pacjentów było zbyt ubogich, aby pozwolić sobie na leczenia prywatne, wielu z nich zostało napiętnowanych i tym samym wykluczonych społecznie, pozbawianych minimalnej nawet szansy na zmianę. Pratt organizował dla nich spotkania cotygodniowe, w grupie liczącej 20–30 osób. Jego działania dały początek grupowym formom pomocy, takim jak psychoterapia grupowa czy formalne i nieformalne grupy wsparcia dla osób borykających się z podobnymi problemami. Ludzie powszechnie potrzebują spójnego, wspierającego doświadczenia grupowego. Pozwala ono przełamać poczucie osamotnienia i uzyskać satysfakcję w obszarze kontaktu z realnymi osobami doświadczającymi podobnego cierpienia. 

Ta teza potwierdziła się we wszystkich współprowadzonych przeze mnie przez kilka lat grupach wsparcia. Na koniec zdecydowana większość uczestników twierdziła, że najważniejsze było zmniejszenie poczucia osamotnienia w związku z doświadczeniem kryzysowym.

Jedna z uczestniczek grupy wsparcia napisała: Przychodząc tutaj nie miałam żadnej nadziei, myślałam, że jestem sama, że nikt nie zrozumie, jak cierpię i jak to boli. Wszyscy traktowali mnie jakbym była trędowata, ale tu dowiedziałam się, że są inne matki, które cierpią jak ja. To było dla mnie najważniejsze. To, że nie jestem sama i że mogę o tym mówić bez wstydu i poczucia winy. 

Spotkania grupowe pozwalają przeżyć izolację społeczną tak dotkliwą dla osób osieroconych. Dają poczucie uniwersalności przeżyć oraz wsparcie, gdy zaczynają zastanawiać się nad czekającymi ich zmianami i zupełnie zmienionym kształtem przyszłości.

O wsparciu społecznym

Wsparcie społeczne wywodzi się z nurtu praktycznego. Wracając do doktora Pratta i jego działań – można określić wsparcie społeczne jako pomoc, która jest dostępna dla osoby osamotnionej w kryzysowej sytuacji poprzez zaspokojenie jej podstawowych potrzeb. W kontekście tematyki grup wsparcia, samo wsparcie społeczne należy rozumieć głównie z perspektywy sytuacji trudnej, stresującej czy kryzysowej, mimo że zasoby wsparciowe istnieją niezależnie od sytuacji trudnej i rozwijają się w toku całego cyklu życia człowieka. Wsparcie społeczne odpowiada na potrzeby, które są konsekwencją stresowych wydarzeń, takich jak żałoba, kryzys zawodowy, bezrobocie czy choroba. Określa również to, jak ludzie wykorzystują sieci wsparcia społecznego w określonej sytuacji. Wsparcie społeczne ma ogromny wpływ na zdrowie psychofizyczne i samopoczucie człowieka, ponieważ sam fakt jego dostępności buduje poczucie bezpieczeństwa i redukuje lęk. Do języka pedagogiki społecznej termin wsparcia społecznego wprowadził prof. Stanisław Kawula, pisząc, że posiada ono znaczenie dwojakie. Po pierwsze, jest to pomoc dostępna jednostce lub grupie w sytuacjach trudnych, przełomowych, w których bez wsparcia innych nie jest się w stanie przeżyć (np. kataklizmy, klęski żywiołowe). Po drugie, jest to rodzaj interakcji społecznych podejmowanych przez jedną lub dwie strony w chwili wystąpienia problemu, kiedy dochodzi do wymiany informacji  (np. samopomocowa grupa wsparcia dla opiekunów osób chorych). Pomoc otrzymuje się od osób bliskich, znajomych lub obcych, instytucji, organizacji w formie wsparcia emocjonalnego, duchowego, finansowego, materialnego czy praktycznych informacji.

Wsparcie społeczne w ujęciu strukturalnym i funkcjonalnym

Najistotniejszym kryterium podziału wsparcia jest podział na wsparcie strukturalne i funkcjonalne.

Wsparcie strukturalne jest obiektywnie istniejącą i dostępną powszechnie siecią społeczną, którą od innych odróżnia to, że poprzez sam fakt istnienia rzeczywistych więzi i kontaktów społecznych pełni naturalną funkcję pomocową wobec tych, którzy potrzebują pomocy. Owe sieci możemy podzielić na rodzinne, przyjacielskie i towarzyskie, sąsiedzkie, grupy wyznaniowe, wszelkie instytucje. Sieci wsparcia to inaczej zasoby wsparcia społecznego. Wsparcie społeczne w ujęciu funkcjonalnym określa się jako rodzaj interakcji społecznej podejmowanej w sytuacji problemowej, kiedy dochodzi do przekazywania lub wymiany emocji, informacji czy dóbr materialnych. W zależności od tego, co jest treścią wymiany społecznej, można wyróżnić różne rodzaje wsparcia, a mianowicie:

  • emocjonalne – polega na przekazywaniu emocji podtrzymujących, uspokajających, odzwierciedlających troskę i dających nadzieję do osoby wspieranej;
  • informacyjne – wymiana informacji, które sprzyjają lepszemu zrozumieniu sytuacji, położenia życiowego i problemu; chodzi też o dostarczenie informacji zwrotnych o skuteczności podejmowania przez osobę wspieraną różnych działań zaradczych;
  • instrumentalne – rodzaj instruktażu, polegającego na przekazywaniu informacji o konkretnych sposobach postępowania, może to być także forma modelowania skutecznych zachowań zaradczych;
  • rzeczowe – świadczona pomoc materialna, rzeczowa i finansowa;
  • duchowe – dotyczy zwłaszcza opieki hospicyjnej (cierpienie i ból duchowy połączone z zagadnieniami związanymi z sensem życia i śmierci).

W grupach wsparcia szczególne znaczenie ma wsparcie emocjonalne i informacyjne, choć pozostałe również bywają wymienianie pomiędzy uczestnikami – zależy to głównie od rodzaju grupy i potrzeb, które mają być w niej zaspokojone.

Profesjonalne grupy wsparcia a samopomocowe grupy wsparcia

Naturalnymi dla ludzi potrzebami są akceptacja, szacunek, przynależność, bezpieczeństwo. Dostępność realnych relacji zaspokaja te podstawowe potrzeby człowieka i w tym zakresie rola i znaczenie grup wsparcia zarówno profesjonalnych, jak i samopomocowych jest nieoceniona. Wydaje się bezzasadnym kategoryzowanie grup profesjonalnych jako działających lepiej, choć twierdzenia takie nie są rzadkie. Sądzę, że w tego typu ocenie warto zachować zdrowy rozsądek, pamiętając, że ludzie od dawna łączyli się w nieformalne grupy, które realizowały różne cele bez wcześniejszego planu. Niewątpliwie grupy samopomocowe, szczególnie dla rodziców po stracie, potęgują przykładowo niebezpieczeństwo patologizacji procesu żałoby, ponieważ brak w niej prowadzącego z przygotowaniem psychologicznym. Bywa, że podczas spotkań grup tego typu adoruje się wzajemne cierpienie, bez możliwości przeżywania pełnego procesu żłoby, ale nie jest to regułą. 

Przykład nieprzychylnego działania grupy samopomocowej: do konsultacji przed kwalifikacją do grupy wsparcia dla rodziców osieroconych zgłasza się kobieta i w emocjach opowiada o tym, że przez 1,5 roku uczestniczyła w grupie samopomocowej. Gdy minęło około 1,5 roku przyszła na spotkanie w pastelowej sukni, czując, że czas żałoby dobiega końca.

Reakcja uczestników grupy została oddana w komentarzu: Nie rozumiem, jak możesz, ja za bardzo kocham moje dziecko, żebym zakończyła żałobę.

Samopomocowe grupy tworzone są przez nieprofesjonalistów (nie psychologów) i mają związek z jakimś konkretnym problemem, sytuacją, wydarzeniem. Nie mają tzw. osoby „prowadzącej”, która czuwałaby nad procesami w niej zachodzącymi, sposobami komunikacji, oceną czy ostracyzmem jak w powyższym przykładzie.

Grupy wsparcia mogą funkcjonować przy jakiejś organizacji lub niezależnie. Mogą być płatne bądź darmowe. Środki na opłacenie kosztów spotkań grup wsparcia można próbować pozyskać m.in. z projektów (miejskich, wojewódzkich, grantowych i innych) lub od darczyńców. 

Profesjonalne grupy wsparcia prowadzą psycholodzy bądź psychoterapeuci. Grupy tego typu redukują lęk, niepokój, poczucie izolacji wywołane jakąś konkretną sytuacją, wydarzeniem. Podstawowymi czynnikami leczącymi są: uniwersalność oraz uczenie się przez obserwację. Sprzyjają rozwijaniu nowych mechanizmów radzenia sobie z trudnościami i wzmagają pojawienie się nowych strategii działania. W zasadzie jedne i drugie wypełnią te same potrzeby i ich sposób działania jest dość podobny. Podstawowe rozróżnienie dotyczy tego, że profesjonalne mogą bazować na programie, mają strukturę, określony czas, prowadzących – czyli wszystko to, co możemy rozumieć jako ramy. Grupy wsparcia profesjonalne różnią się od grup samopomocowych również tym, że nad spotkaniem i wspólną pracą czuwa profesjonalista. Ponadto, w grupie jest moderator, czyli osoba, która uporała się już z danym problemem i swoim zachowaniem, swoją wiedzą oraz obecnością, może dawać innym nadzieję, że również mają szansę na pokonanie trudności.

W Polsce najprężniej działają grupy profesjonalne organizowane przy szpitalach onkologicznych i prowadzone przez psychologów, samopomocowe grupy wsparcia dla osieroconych oraz działające od lat grupy AA. Okazuje się jednak, że zapotrzebowanie na tworzenie grup wsparcia jest ogromne. Od kilu lat współprowadzę szkolenia z zakresu prowadzania profesjonalnych grup wparcia i uczestnicy (psycholodzy i niepsycholodzy) twierdzą, że grupy wsparcia powinny funkcjonować przy większości zakładów pracy, umożliwiając pracownikom, szczególnie budżetówki zajmującej się działaniami pomocowymi, możliwość odreagowania n...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań czasopisma "Doradca w Pomocy Społecznej"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • pełen dostęp do archiwalnych numerów czasopisma w wersji elektronicznej
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy