Dołącz do czytelników
Brak wyników

Zdaniem psychologa

14 grudnia 2020

NR 77 (Listopad 2020)

Dzieci pozostawiane z przyczyn ekonomicznych
wsparcie psychologiczne

0 263

Rodzice, którzy z powodów ekonomicznych wyjeżdżają za granicę kraju, pozostawiają dzieci i rodziny w sytuacji, która staje się dla wszystkich poważnym wyzwaniem. Rozłąka z rodzicem czy rodzicami trwa kilka, a nawet kilkanaście lat. Pogoń za nadzieją na poprawę statusu ekonomicznego nierzadko wywołuje potrzebę wsparcia psychologicznego nie tylko dla dzieci, które zostają w kraju, ale także pozostałych opiekunów.
 

Rodzice wyjeżdżają regularnie do tzw. pracy sezonowej przez wiele lat. Dlatego też rozłąka trwa od kilku do kilkunastu miesięcy co roku, a bywa, iż trwa nawet kilkanaście lat. Zjawisko pozostawiania dzieci w Polsce przez rodziców wyjeżdżających z kraju do pracy, szczególnie w krajach europejskich zyskało miano „eurosieroctwa”. Nasiliło się ono w znacznym stopniu po akcesji Polski do Unii Europejskiej. Określenie to wskazuje na pozbawienie dzieci trwale lub przejściowo odpowiednich warunków i szans na harmonijny rozwój ze względu na brak odpowiednich warunków opiekuńczo-wychowawczych.

POLECAMY

Negatywne konsekwencje

Konsekwencją nieobecności jednego rodzica lub obojga rodziców są również trudności w funkcjonowaniu dziecka w relacjach z dorosłymi i rówieśnikami, w pracy szkolnej, w zachowaniach, w obszarze emocji. Dzieci doświadczają bólów somatycznych (bóle głowy, brzucha, duszności, nawroty infekcji, przeziębienia). Pozostawieni nastolatkowie sięgają po używki, alkohol i inne psychostymulanty. Niektóre doniesienia badawcze podają, iż wśród dzieci, których rodzice pracują za granicami kraju zwiększa się ryzyko otyłości i nadwagi. Problemowe zachowania przybierają na sile, trudności eskalują.

Taki system rodzinny wymaga pomocy interdyscyplinarnej: psychologicznej, socjalnej, pedagogicznej, niekiedy również lekarskiej (np. psychiatrycznej), czy prawnej.

Dla niektórych dzieci takie rozluźnienie relacji z rodzicem może być nawet traumatyczne.

Dzieciom – i rodzicowi, który pozostał – jest trudno odnaleźć się w nowej rzeczywistości. To doświadczenie zaburzenia poczucia bezpieczeństwa, ładu, struktury. Zaburzone może zostać poczucie przynależności, poczucie bliskości. Dodatkowo dzieci mogą przejawiać zachowania demoralizacyjne, np. kradzieże, czy autodestrukcyjne, np. samookaleczenia, czy próby samobójcze. Rodzic, który wyjechał za granicę, ma właściwie wyzerowane możliwości oddziaływania na dziecko. Jeżeli wyjazd nastąpił w czasie, kiedy dziecko jest starsze, te możliwości mogą być nieco większe. Rodzic nie ma możliwości bezpośredniego czy natychmiastowego zareagowania w określonych sytuacjach, nie obejmuje opieką dziecka w różnych okolicznościach (pobyt w domu, wspólne wyjazdy itp.). Naturalna potrzeba kontaktu, fizycznej bliskości i obecności dziecka jest niezachowana. Dzieci doświadczają więcej dystresu wskutek braku wsparcia rodzica, starsze – stresu w postaci tęsknoty, braku wzorców, braku odpowiednich informacji (niezbędnej i potrzebnej wiedzy). W obszarze zachowania mogą pojawić się zachowania atakujące, ryzykowne, obniżony poziom osiągnięć szkolnych, niebezpieczne dla zdrowia i życia. W obszarze emocjonalnym: gniewność, lękliwość, apatia, depresyjność, spadek motywacji do działania – aż do poziomu zaburzeń psychicznych. W obszarze społecznym – izolacja, alienacja lub konfliktowość. Dzieci mogą doświadczać lęku, gniewu, silnej dezorganizacji emocjonalnej, szczególnie, gdy rodzice nie opiekują się dzieckiem, tj. nie rozmawiają z nim o tym, nie wyjaśniają. Bez tego też dziecku może być trudno, bo drugi rodzic sobie nie radzi finansowo, emocjonalnie, społecznie. Obserwuje się u takich dzieci stępienie okazywania emocji albo – przeciwnie – impulsywność emocjonalną. Obserwowane jest również moczenie się nocne, problemy ze snem (problemy z zasypianiem, sen przerywany, nieprzynoszący regeneracji). Spotykane są różnego rodzaju obrazy regresu rozwojowego (np. ssanie palca, zubożenie słownictwa, lepkość – dziecko częściej chce przebywać z rodzicem, nie odstępuje go, czy mutyzm).

Pomoc psychologiczna wobec dziecka pozostawionego przez rodzica emigrującego zarobkowo powinna uwzględniać działania interdyscyplinarne.

Na uwagę zasługuje fakt poczucia wstydu, bycia gorszym. W niektórych środowiskach brak jednego z rodziców nabiera negatywnego znaczenia i służy stygmatyzacji poszczególnych osób. Rówieśnicy – i nie tylko – wykorzystują ten fakt do atakowania dziecka, którego rodzic pracuje za granicą. Dzieci takie są piętnowane, atakowane fizycznie i słownie, wykluczane społecznie. Generuje to silne uczucie wstydu, które, z kolei, znacząco obniża poziom poczucia własnej wartości, pewności siebie, wpływu na siebie i otoczenie interpersonalne. Dziecko z tego typu doświadczeniami, przeżywając wstyd, przeżywa również uczucia żalu, frustracji. Generuje to w nim dużo napięcia psychicznego, a to z kolei może prowadzić do niekonstruktywnych zachowań eksplozywnych (np. akty wandalizmu, samookaleczenia).

Brak obecności rodzica podczas rozwoju dziecka powoduje u niego znaczne deficyty. Wypełnienie tych strat wymaga niekiedy wieloletniej i trudnej dla wszystkich członków rodziny dziecka pozostawionego w ramach pomocy psychologicznej.

Doświadczenie wyjazdu rodzica (rodziców) jest doświadczeniem trudnym, pełnym wyzwań i wymagającym specyficznej organizacji i pomocy środowiskowej. To doświadczenie stresujące dla wszystkich stron: dzieci, rodzica, który z nimi zostaje oraz dla rodzica, który opuszcza tych pierwszych. Motywacja wyjazdu wspiera decyzję o nim. Nadzieja na poprawę sytuacji materialnej, na wyjście z długów nierzadko jest silna i doprowadza do ignorowania potrzeb rozwojowych dziecka i rodziny. Wizja ulgi i radości po uzyskaniu odpowiedniego finansowania niekiedy jest tak silna, że przysłania inne ważne dla funkcjonowania rodziny aspekty.

Brak obecności rodzica (rodziców) skutkuje również kryzysami z obszaru tożsamości psychoseksualnej, roli społecznej, identyfikacji płciowej, orientacji seksualnej. Dzieci takie pozbawione wzorców, źródeł informacji, którym mogłyby ufać, różnorodnych doświadczeń dotyczących szerokiego wachlarza bycia człowieka tracą szansę harmonijnego rozwoju. Braki te wpływają również na, wydawać by się mogło, prozaiczne obszary dotyczące umiejętności (np. motorycznych, interpersonalnych), takich jak na przykład poruszanie się, przemieszczanie, uczestnictwo w grach zespołowych, sportach, wykonywaniu napraw (np. skręcanie czegoś, zszycie), ogólnej obsługi siebie (np. przygotowanie prostych posiłków, dokonywanie zakupów żywności). Te umiejętności są bardzo ważne w życiu młodego człowieka i w dużej ilości zubażają jego funkcjonowanie w świecie, a to może powodować poważne straty w jego życiu.

Brak obecności rodzica podczas rozwoju dziecka powoduje u niego znaczne deficyty. Wypełnienie tych strat wymaga niekiedy wieloletniej i trudnej dla wszystkich członków rodziny dziecka pozostawionego w ramach pomocy psychologicznej.

Rodzaje pomocy psychologicznej

Rodzice korzystają z różnych form wsparcia i pomocy. Angażują znajomych i rodzinę. Dziećmi zajmują się koledzy, koleżanki, wujkowie i ciotki, dziadkowie, babcie, sąsiedzi. Wsparcie stanowią różnego rodzaju instytucje, takie jak: żłobek, przedszkole, świetlica, szkoła, internaty. Zdarza się również, że dzieci trafiają do rodzin zastępczych czy domów dziecka. W szkołach czy internatach lub świetlicach organizowane są zajęcia edukacyjne, rozrywkowe i inne.

Obok pomocy pedagogicznej, materialnej, medycznej, którą może organizować pracownik socjalny, niezbędna wydaje się pomoc psychologiczna. Istnieje wiele rodzajów pomocy psychologicznej. W sytuacji, w której dziecko doświadcza pewnej straty i/lub innych trudności w związku z wyjazdem rodzica/rodziców do pracy za granicę kraju, jedną z najczęściej zalecanych form pomocy jest pomoc dla całego systemu rodzinnego, tj. dla dziecka pozostawionego, dla rodzica i opiekunów, którzy z nim zostali oraz dla rodzica, który wyjechał.

W ofercie różnych instytucji i miejsc można odnaleźć różnorodną ofertę wspierającą wszystkie dzieci, w tym dzieci, których rodzice pracują za granicami kraju. Domy kultury, kluby, parafie, organizacje sportowe, organizacje pozarządowe, których działalność koncentruje się na dzieciach i młodzieży itp. oferują różne formy wsparcia i pomocy psychologicznej dla dzieci i młodzieży. Adresowane bezpośrednio do samych dzieci to:

Konsultacje psychologiczne dla dzieci i młodzieży. To spotkanie ze specjalistą – psychologiem, mającym doświadczenie w pracy z dziećmi i rodzinami. Liczba konsultacji jest dowolna i wynika z charakteru danej sprawy. Podczas spotkania psycholog dokonuje diagnozy sytuacji i funkcjonowania dzieci i rodziny w kontekście rozłąki z rodzicem/rodzicami. Specjalista dokonuje diagnozy dostępnymi metodami badawczymi, m.in. obserwacja, wywiad, badanie wytworów dziecka, testy i kwestionariusze psychologiczne. Psycholog prowadzi wywiad z opiekunami i osobami zajmującymi się stale dzieckiem. Konsultacje takie prowadzone są w poradniach zdrowia psychicznego, poradniach psychologiczno-pedagogicznych, ośrodkach środowiskowej opieki psychologicznej i psychoterapeutycznej dla dzieci i młodzieży, środowiskowych centrach zdrowia psychicznego dla dzieci i młodzieży. Czas trwania zależy od sytuacji, standardowo nie przekracza 120 min.

Pamiętaj

Pomoc jest korzystna wówczas, gdy dostarczana jest całej rodzinie, a nie jedynie dziecku. Dziecko, szczególnie małe, jest elementem większego systemu, od którego zależy. Jeżeli drugi rodzic, który pozostał z dzieckiem, nie uzyska wsparcia, dziecko będzie również go pozbawione, ponieważ rodzic ten oddziałuje na swoje dziecko.

  • Grupy socjoterapeutyczne – specjalnie organizowane grupy osobistej pracy dziecka. Prowadzone są w ramach poradni, fundacji czy prywatnych ośrodków pomocy dzieciom i młodzieży. To forma grupowego spotkania, mająca na celu zmianę, rozwój i leczenie zaburzeń dziecka w obszarze relacji z rówieśnikami i innymi osobami. Podczas spotkań grupowych dziecko ma szansę wzmacniać swoje mocne strony obecne w relacjach z innymi; ma okazję ćwiczyć i trenować oraz nabywać nowe umiejętności interpersonalne. Spotkania mają charakter ambulatoryjny, trwają kilka lub kilkanaście miesięcy i mają na celu redukcję nieodpowiednich, destruktywnych zachowań dziecka w relacjach z innymi ludźmi. Prowadzone jest przez specjalistów przygotowanych do takiej pracy – socjoterapeutów. Mają zazwyczaj charakter zamknięty, tj. następuje kwalifikacja do grupy i w czasie jej trwania nie są przyjmowani do niej nowi członkowie. Do działań socjoterapeutycznych można włączyć różnego rodzaju działania wykraczające poza ścisłe ramy sali/gabinetu terapeutycznego. Można do nich wykorzystywać wydarzenia organizowane w przestrzeni wirtualnej (internecie), organizowane przez harcerstwo, kluby młodzieżowe, domy kultury. W ustrukturyzowanej formie mogą spełniać swoją funkcję terapeutyczną. Spotkania trwają zazwyczaj do maksymalnie trzech godzin z przerwami. Wynika to z możliwości psychofizycznych uczestników.
  • Treningi umiejętności społecznych (tzw. TUS) – to podobna do socjoterapii forma wspierania dzieci. To również grupowa forma zajęć dla dzieci i młodzieży koncentrująca się na funkcjonowaniu interpersonalnym uczestników.

Podczas zabaw, gier, ćwiczeń, eksperymentów grupowych, uczestnicy mają okazję nabywać wiedzę i umiejętności wymagane i potrzebne w kontaktach z innymi. Obszary pracy dotyczą m.in. autoprezentacji, rozwiązywania konfliktów, współpracy w zespole, ekspresji emocjonalnej. TUS jest specyficzną formą pracy. Podobną formą pomocy psychologicznej są warsztaty i treningi umiejętności społecznych czy treningi kompetencji społecznych. 

Mogą one akcentować specyficzne obszary funkcjonowania interpersonalnego (np. treningi umiejętności asertywnych, warsztaty autoprezentacji i wystąpień przed grupą). Spotkania te trwają do dwóch godzin, co spowodowane jest, wspomnianymi już, zdolnościami psychicznymi i fizycznymi biorących w nich udział dzieci.

Pracownik socjalny jako osoba „pierwszego kontaktu” odgrywa bardzo istotną rolę we wsparciu psychologicznym dzieci rodziców emigrujących w celach zarobkowych.

  • Grupy wsparcia dla dzieci z rodzicem pracującym za granicą – to specjalnie tworzone i organizowane grupy, dedykowane do specyficznej wąskiej grupy odbiorców. Organizowana jest przez ośrodki pomocy społecznej, fundacje, centra czy organizacje pozarządowe, poradnie, szpitale psychiatryczne, parafie (finansowane m.in. ze środków miejskich) jako takie o charakterze formalnym lub nieformalnym – samopomocowym – organizowane przez same osoby potrzebujące. Grupy takie charakteryzują się tym, iż prowadzącym może być delegowany moderator ze strony organizatora grupy (najczęściej dwie osoby – pedagodzy, psychologowie). Liderami takich grup mogą być również jej członkowie (tutaj dzieci) wspierani przez dorosłego specjalistę. Praca grupy koncentruje się wokół wspólnego tematu wybieranego podczas danego spotkania. Tematyka jest bardzo różnorodna, nie zawsze wprost związana z problemami psychicznymi dzieci. Dość często mają charakter otwarty czy półotwarty. Spotkania odbywają się do kilku w miesiącu i trwają ok. dwóch godzin.
  • Psychoterapia grupowa dla dzieci i młodzieży. To grupowa forma leczenia zaburzeń i chorób psychicznych, to forma wspierania rozwoju dzieci, rozwijania zasobów dzieci i młodzieży. Prowadzona przez wykwalifikowanych psychoterapeutów. Organizowana przez poradnie, ośrodki i centra dedykowane dla dzieci, np. przez wspomniane wcześniej środowiskowe centra zdrowia psychicznego dla dzieci i młodzież. Praca taka koncentruje się na poważnej dysharmonii funkcjonowania dzieci w relacjach. Psychoterapia w formie grupowej odbywa się w systemie tygodniowym po 2–3 godziny.
  • Psychoterapia indywidualna dla młodzieży. Rolą tego typu formy pomocy psychologicznej jest wzmacnianie procesów socjalizacji, procesów integracji doświadczeń relacyjnych, budowanie zasobów wymaganych do odpowiedniej, konstruktywnej ekspresji emocjonalnej, zmiana mechanizmów obronnych na te dojrzalsze. To także praca w obszarze budowania i wykorzystywania wsparcia osobistego i tego pochodzącego ze środowiska.

Forma takiego leczenia prowadzona jest w trybie od jednej do kilku sesji, trwającej 45–60 minut w tygodniu przez wykwalifikowanego specjalistę-psychoterapeutę. Problemy podejmowane w takiej formie to m.in.: żal po stracie, samotność, zachowania autodestrukcyjne, przekraczanie granic i norm społecznych.

Wcześniej wspomniane wydarzenia mające miejsce w internecie oraz poza przestrzenią wirtualną o różnym charakterze i tematyce, a wspierające rozwój emocjonalny, społeczny, duchowy dziecka.

  • Grupy zainteresowań (sportowe, plastyczne, podróżnicze itp.). Są okazją do rozwijania hobby, pasji. Jednocześnie służą budowaniu relacji i więzi z rówieśnikami i innymi ludźmi. Pozwalają poznać normy grupowe, prawidłowości funkcjonujące w relacjach społecznych. Pozwalają na nabycie i rozwój umiejętności adaptacyjnych. Dają bogatą możliwość radzenia sobie ze...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań czasopisma "Doradca w Pomocy Społecznej"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • pełen dostęp do archiwalnych numerów czasopisma w wersji elektronicznej
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy