Dołącz do czytelników
Brak wyników

Tematu numeru

16 marca 2022

NR 88 (Luty 2022)

Domy dla matek z małoletnimi dziećmi i kobiet w ciąży – procedura kierowania i planowane zmiany

0 1084

Podstawowym celem pomocy społecznej jest umożliwienie osobom i rodzinom przezwyciężania trudnych sytuacji życiowych, których nie są one w stanie pokonać, wykorzystując własne uprawnienia, zasoby i możliwości. Szczególną kategorię osób potrzebujących tej pomocy stanowią matki z małoletnimi dziećmi i kobiety w ciąży, dotknięte przemocą lub znajdujące się w innej sytuacji kryzysowej. Dla nich ustawa o pomocy społecznej przewiduje możliwość skorzystania z dedykowanej im formy wsparcia, jakim jest schronienie i wsparcie w domach dla matek z małoletnimi dziećmi i kobiet w ciąży.

Przede wszystkim przyjrzeć się należy kwestii statusu i funkcjom domów dla matek z małoletnimi dziećmi i kobiet w ciąży. Co do zasady, zapewnienie schronienia jest zadaniem gminy o charakterze obowiązkowym. Realizacja tego zadania polega z reguły na kierowaniu osób bezdomnych do schronisk lub schronisk z usługami opiekuńczymi. Jednak choćby z uwagi na określoną specyfikę i standard świadczonych usług w tych miejscach, nie powinny trafiać do nich dzieci. Zważyć również należy, że sytuacja, w której osoba z małym dzieckiem czy kobieta w ciąży nie ma gdzie mieszkać, z reguły jest wynikiem współwystępowania szeregu problemów, wśród których brak schronienia jest jedynie następstwem wcześniej zaistniałej sytuacji kryzysowej. Takiej osoby nie wystarczy objąć jedynie pomocą w formie zapewnienia schronienia, należy jej zapewnić również inne formy specjalistycznego wsparcia o określonym standardzie.
Zgodnie z art. 47 ust. 4 ustawy o pomocy społecznej, matki z małoletnimi dziećmi oraz kobiety w ciąży dotknięte przemocą lub znajdujące się w innej sytuacji kryzysowej mogą w ramach interwencji kryzysowej znaleźć schronienie i wsparcie w domach dla matek z małoletnimi dziećmi i kobiet w ciąży. Do tych domów mogą być również przyjmowani ojcowie z małoletnimi dziećmi albo inne osoby sprawujące opiekę prawną nad dziećmi.
Czym są domy dla matek z małoletnimi dziećmi i kobiet w ciąży? Zgodnie z art. 6 pkt 5 ustawy o pomocy społecznej jednostkami organizacyjnymi pomocy społecznej są m.in. ośrodki wsparcia. Ośrodki wsparcia z reguły są jednostkami organizacyjnymi dziennego pobytu, ale po myśli art. 51 ust. 3 ustawy mogą być w nich prowadzone miejsca całodobowe okresowego pobytu. Katalog tych ośrodków zawiera art. 51 ust. 4 i 5 ustawy – wśród nich wymienione są wprost domy dla matek z małoletnimi dziećmi i kobiet w ciąży.
Jednocześnie ustawa wskazuje, że prowadzenie powiatowych ośrodków wsparcia, w tym domów dla matek z małoletnimi dziećmi i kobiet w ciąży, z wyłączeniem środowiskowych domów samopomocy i innych ośrodków wsparcia dla osób z zaburzeniami psychicznymi stanowi zadanie własne powiatu.
Taka regulacja wiąże się z wprowadzeniem szczególnych zasad kierowania i umieszczania oraz obejmowania wymagana pomocą osób takiego wsparcia wymagających.

POLECAMY

Sposób realizacji zadania prowadzenia domów dla matek z małoletnimi dziećmi i kobiet w ciąży

Powiat może realizować zadanie prowadzenia domów dla matek z małoletnimi dziećmi i kobiet w ciąży na dwa sposoby. Pierwszy polegać będzie na utworzeniu odrębnej jednostki organizacyjnej. Wówczas będziemy mieć do czynienia z podmiotem publicznym. Drugi sposób polega na zleceniu tego zadania podmiotowi niepublicznemu na podstawie art. 25 ustawy o pomocy społecznej. Zasadniczo niemal każde zadanie (z wyłączeniem tych, o których mowa w art. 25 ust. 2 ustawy) może zostać zlecone przez organy zobowiązane do ich realizacji organizacjom pozarządowym, o których mowa w art. 3 ust. 2 ustawy z dnia 
24 kwietnia 2003 r. o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie oraz podmiotom wymienionym w art. 3 ust. 3 tej ustawy, prowadzącym działalność w zakresie pomocy społecznej. Tak realizowane są zadania, polegające na udzielaniu schronienia osobom bezdomnym, zapewnieniu usług opiekuńczych czy prowadzeniu domów pomocy społecznej. Tak też może być realizowane zadanie prowadzenia domów dla matek z małoletnimi dziećmi i kobiet w ciąży. Niezależnie od tego, w jakiej formie prowadzony jest taki dom – obowiązki wynikające z przepisów, a dotyczące skierowania do takiego domu czy ustalenia odpłatności za pobyt w nim, należeć będą do organów powiatu jako organów prowadzących lub organów zlecających ich prowadzenie.

Zasady kierowania

Dotychczas zasady kierowania do domów dla matek z małoletnimi dziećmi i kobiet w ciąży regulowało rozporządzenie Ministra Polityki Społecznej z dnia 8 marca 2005 r. w sprawie domów dla matek z małoletnimi dziećmi i kobiet w ciąży (Dz. U. Nr 43, poz. 418). Obecnie zasady te zostały określone w rozporządzeniu Ministra Rodziny i Polityki Społecznej z dnia 17 stycznia 2022 r. w sprawie domów dla matek z małoletnimi dziećmi i kobiet w ciąży (Dz. U. z 2022 r., poz. 150), obowiązującym od 8 lutego bieżącego roku.
Zgodnie z § 5 tego rozporządzenia:
w sytuacjach niewymagających niezwłocznego działania:

  • osoba ubiegająca się o skierowanie do domu składa wniosek w ośrodku pomocy społecznej (OPS) właściwym ze względu na jej miejsce zamieszkania, a w przypadku osób bezdomnych – w ośrodku właściwym ze względu na gminę miejsca pobytu;
  • OPS w terminie 14 dni kompletuje niezbędne dokumenty, o których mowa w § 5 ust. 5 rozporządzenia, tj.:
  • wniosek osoby ubiegającej się o skierowanie do domu,
  • rodzinny wywiad środowiskowy,
  • zaświadczenie lekarskie stwierdzające brak przeciwwskazań zdrowotnych do umieszczenia w domu – w odniesieniu do wszystkich osób kierowanych do domu,
  • skrócony odpis aktu urodzenia dziecka lub książeczka zdrowia dziecka,
  • orzeczenie o niepełnosprawności lub orzeczenie o stopniu niepełnosprawności, o ile dana osoba takie uzyskała,
  • opinia OPS, w którym złożono wniosek o skierowanie do domu, zawierająca uzasadnienie pobytu w domu, i przekazuje je do starosty najbliższego powiatu prowadzącego dom lub zlecającego prowadzenie domu (w przypadku braku miejsca w domu w najbliższym powiecie OPS, w porozumieniu z osobą ubiegającą się o skierowanie do domu, poszukuje miejsca w domu w innym powiecie);
  • w przypadku osób bezdomnych ubiegających się o skierowanie do domu – ośrodek właściwy ze względu na miejsce pobytu tej osoby, przekazując dokumentację do starosty powiatu, informuje gminę właściwą ze względu na ostatnie miejsce zameldowania osoby ubiegającej się o skierowanie o toczącym się postępowaniu w sprawie skierowania do domu;
  • starosta powiatu prowadzącego dom lub zlecającego prowadzenie domu, który wydaje decyzję administracyjną o skierowaniu do domu;

w sytuacji zagrożenia bezpieczeństwa lub zdrowia osoby ubiegającej się o skierowanie do domu lub jej dziecka

  • przyjmuje się tę osobę bez skierowania, na wniosek tej osoby lub OPS;
  • niezwłocznie powiadamia się o tym starostę powiatu prowadzącego dom lub zlecającego jego prowadzenie;
  • OPS, w terminie 14 dni od dnia umieszczenia osoby bez skierowania, przesyła staroście dokumenty, o których mowa w § 5 ust. 5 rozporządzenia,
  • starosta niezwłocznie po otrzymaniu dokumentów wydaje decyzję o skierowaniu do domu bądź decyzję administracyjną o odmowie skierowania do domu, w uzasadnieniu wskazując możliwości zapewnienia pomocy w innej formie, w zależności od sytuacji i potrzeb osoby.

W związku z ostatnim punktem warto zwrócić uwagę na odmienność regulacji w stosunku do „starego” rozporządzenia. W dotychczas obowiązującym rozporządzeniu OPS miał obowiązek wskazania okoliczności związanych z brakiem konieczności pobytu osoby w domu już w opinii, w szczególności poprzez wskazanie możliwości zapewnienia tej osobie pomocy w innej formie, w zależności od jej sytuacji i potrzeb. Taka regulacja stanowiła swoisty „zamęt” proceduralny – wszak w innej części rozporządzenia wskazywało się jedynie, że starosta wydaje tylko decyzję o skierowaniu do domu, a zatem kto tak naprawdę był władny do wydania decyzji odmawiającej skierowania? W nowym rozporządzeniu zostało to już jednoznacznie rozstrzygnięte – i skierowanie, i jego odmowa leżą w kompetencji starosty, a zatem to on musi zadbać o przeprowadzenie postępowania dowodowego na okoliczność braku podstaw czy konieczności do wydania decyzji kierującej.
W odniesieniu do trybu kierowania do domu w nowym rozporządzeniu wprowadzono – poza przypadkiem opisanym powyżej – kilka nowości. Choć większość czynności jest w istocie kontynuacją dotychczasowych rozwiązań, to:

  • doprecyzowano kwestie związane z kierowaniem do domów osób bezdomnych, co dotychczas nie zostało uregulowane;
  • w sposób niebudzący wątpliwości wskazano, że pobyt w domu, ze względu na jego tymczasowy charakter, nie zmienia gminy właściwej do udzielenia mieszkańcowi domu świadczenia z pomocy społecznej (§ 5 ust. 3 rozporządzenia).

I tak à propos tej tymczasowości wskazać należy, że w kilku miejscach nowego rozporządzenia dość wyraźnie podkreślono, że ma to być w istocie pobyt jedynie „na chwilę”, na czas niezbędny do przezwyciężenia trudnej sytuacji stanowiącej powód przyjęcia do domu. Poza zacytowanym już przepisem § 5 ust. 3 w ust. 2 tego samego paragrafu wprost wskazano, że decyzję kierującą starosta wydaje na czas określony, nie dłuższy niż 12 miesięcy. I choć nie jest to znaczące odstępstwo od regulacji zawartych w „starym” rozporządzeniu (tam była mowa o rocznym pobycie), to w odróżnieniu od niego w nowym rozporządzeniu możliwość przedłużenia pobytu w uzasadnionych przypadkach ograniczono maksymalnie do 6 miesięcy, uzależniając ją jednocześnie od opinii kierownika domu.

Odpłatność za pobyt w domu

Pobyt w domu dla matek z małoletnimi dziećmi i kobiet w ciąży jest pobytem odpłatnym. Wytyczne w zakresie odpłatności w takim domu określają przepisy art. 97 ustawy o pomocy społecznej. Zgodnie z tymi przepisami opłatę za pobyt w ośrodkach wsparcia i mieszkaniach chronionych ustala podmiot kierujący w uzgodnieniu z osobą kierowaną, uwzględniając przyznany zakres usług, przy czym nie ponoszą opłat osoby, których dochód (odpowiednio osoby samotnie gospodarującej lub na osobę w rodzinie) nie przekracza kwoty kryterium dochodowego. Ustalenie odpłatności spoczywa na podmiocie prowadzącym (w przypadku domu będącego jednostką publiczną) bądź na podmiocie zlecającym zadanie (w przypadku domów prowadzonych na zlecenie przez podmiot niepubliczny).
Podstawą do ustalenia odpłatności w przypadku domu prowadzonego przez powiat bądź na jego zlecenie są dwa dokumenty:

  • zarządzenie starosty powiatu w sprawie ustalenia średniego kosztu utrzymania w domu (do jego określenia stosuje się odpowiednio przepisy dotyczące średniego kosztu utrzymania w DPS),
  • uchwała rady powiatu w sprawie ustalenia szczegółowych zasad ponoszenia odpłatności za pobyt w domu.

Na podstawie uchwały ustalona zostanie wysokość opłaty, do której ponoszenia zobowiązana będzie osoba skierowana, natomiast różnicę między tą opłatą a średnim miesięcznym kosztem utrzymania w domu ponosić będzie gmina właściwa ze względu na miejsce zamieszkania osoby przebywającej w domu.

Co po wydaniu decyzji kierującej?

Zgodnie z nowym rozporządzeniem osoba, która uzyskała decyzję administracyjną o skierowaniu do domu, lub osoba, która znalazła się w sytuacji nagłej, jest niezwłocznie przyjmowana do domu przez osobę wyznaczoną przez kierownika domu, zwaną dalej „osobą przyjmującą”. Osoba przyjmująca przeprowadza rozmowę, w której ustala obecną sytuację osoby skierowanej do domu, oraz przekazuje informacje na temat:

  • zakresu usług świadczonych przez dom,
  • okresu pobytu w domu, który kończy się z dniem wskazanym w decyzji administracyjnej o skierowaniu do domu lub z dniem ustania przyczyn uzasadniających skierowanie do domu,
  • praw i obowiązków osoby skierowanej wynikających z regulaminu domu oraz ustaleń, o których mowa w art. 97 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (odpłatność).

Jest to w zasadzie podobne rozwiązanie, jakie przyjęto już na podstawie dotychczasowych regulacji, wprowadzono jedynie modyfikację/uszczegółowienie zakresu informacji przekazywanych osobie korzystającej z tego rodzaju usługi. Doprecyzowano zarazem kwestię praw i obowiązków osób przebywających w domu (wskazano, że wynikają one z regulaminu domu oraz ustaleń, o których mowa w art. 97 ust. 1 i 2 ustawy o pomocy społecznej).
W nowym rozporządzeniu wyraźnie podkreślono, że zadaniem domów – poza udzielaniem całodobowego okresowego schronienia – jest wsparcie specjalistyczne. Wynika to wprost z § 2 rozporządzenia, zgodnie z którym:

  • po pierwsze – dom dla matek z małoletnimi dziećmi i kobiet w ciąży zapewnia całodobowy okresowy pobyt matkom z małoletnimi dziećmi, kobietom w ciąży, ojcom z małoletnimi dziećmi, innym osobom sprawującym opiekę prawną nad małoletnimi dziećmi;
  • po drugie – dom zapewnia odpowiednie do potrzeb mieszkańców wsparcie specjalistyczne mające na celu przezwyciężenie sytuacji kryzysowej, która była przyczyną skierowania do domu.

Takiego podkreślenia nie było w „starym” rozporządzeniu. Regulacje dotyczące zadań domu dotyczyły jedynie zapewnienia całodobowego okresowego pobytu mieszkańcom. Nie oznacza to jednak, że takiego wsparcia nie świadczono.

Standard podstawowych usług świadczonych przez dom dla matek z małoletnimi dziećmi i kobiet w ciąży

Z uwagi na specyfikę osób, dla których przeznaczona jest ta forma wsparcia, możliwość pobytu w domu nie może ograniczać się jedynie do zapewnienia schronienia. Już w „starym” rozporządzeniu wprowadzono katalog usług, które były dostępne w ramach standardu domu. W nowym rozporządzeniu standard ten został rozszerzony. I tak zgodnie z § 3 tego rozporządzenia standard podstawowych usług świadczonych przez dom obejmuje:
w zakresie interwencyjnym:

  • zapewnienie mieszkańcom i ich małoletnim dzieciom schronienia,
  • zapewnienie bezpieczeństwa oraz ochrony w związku z problemem przemocy w rodzinie,
  • udzielenie, w razie potrzeby, natychmiastowej pomocy psychologicznej;

w zakresie terapeutyczno-wspomagającym:

  • dokonanie diagnozy sytuacji mieszkańca,
  • udzielenie wsparcia terapeutycznego,
  • udzielenie wsparcia w formie specjalistycznego poradnictwa, w szczególności psychologicznego, prawnego lub socjalnego,
  • udzielenie wsparcia mającego na celu rozwój umiejętności psychospołecznych,
  • przygotowanie do świadomego i odpowiedzialnego wypełniania ról rodzicielskich oraz zapobieganie bezradności w sprawach opiekuńczo-wychowawczych, 
  • w szczególności przez udzielanie konsultacji wychowawczych,
  • pomoc w zdobywaniu umiejętności prawidłowego prowadzenia gospodarstwa domowego,
  • doradztwo zawodowe, w tym w ramach współpracy z instytucjami rynku pracy,
  • pomoc w załatwianiu spraw urzędowych,
  • udzielenie wsparcia w uzyskaniu dostępu do lokalu mieszkalnego lub innego stałego miejsca schronienia po opuszczeniu domu;

w zakresie potrzeb bytowych:

  • zapewnienie mieszkańcom całodobowego okresowego pobytu w odrębnych pokojach – dla mieszkańców z małoletnimi dziećmi, w razie potrzeby z miejscami do nauki dla dzieci, przy czym w jednym pokoju może przebywać dwoje mieszkańców z małoletnimi dziećmi, nie więcej jednak niż pięć osób, pod warunkiem uzyskania ich zgody, a dla kobiet w ciąży – maksymalnie dla trzech kobiet w jednym pokoju,
  • zapewnienie wspólnego pomieszczenia do pobytu dziennego z miejscem do zabawy dla dzieci,
  • zapewnienie ogólnodostępnych łazienek, wyposażonych w sposób umożliwiający sprawne z nich korzystanie przez mieszkańców, w tym dzieci, proporcjonalnie do liczby mieszkańców – jedna łazienka przypada na nie więcej niż pięć osób,
  • zapewnienie co najmniej jednej ogólnodostępnej kuchni lub aneksu kuchennego z miejscami do przygotowywania posiłków, przy czym liczba miejsc do przygotowywania posiłków, jaką dysponuje dom, powinna być proporcjonalna do liczby mieszkańców, w tym dzieci – jedno miejsce do przygotowywania posiłków na nie więcej niż dziesięć osób wyposażone co najmniej w: kuchenkę, zlewozmywak, lodówkę, meble kuchenne oraz sprzęt i naczynia do przygotowywania i spożywania posiłków,
  • zapewnienie miejsc, dostosowanych także do potrzeb dzieci, w kuchni, aneksie kuchennym lub osobnym pomieszczeniu przeznaczonym do spożywania posiłków – jedno miejsce przypada na nie więcej niż osiem osób,
  • zapewnienie co najmniej jednego pomieszczenia do prania i suszenia,
  • zapewnienie, o ile pozwalają na to możliwości lokalowe, pomieszczenia do przechowywania wózków dziecięcych,
  • zapewnienie pomieszczenia do pracy indywidualnej z mieszkańcami.

Ponadto wprowadzono zapisy zobowiązujące dom do świadczenia usług przez osoby posiadające przynajmniej kwalifikacje zawodowe psychologa, pedagoga, terapeuty, prawnika, pracownika socjalnego. Usługi w zakresie niezbędnym do prawidłowego funkcjonowania domu mogą świadczyć też inne osoby.
Funkcjonowanie domu określa regulamin organizacyjny opracowany przez osobę kierującą domem i uchwalony przez zarząd powiatu, a w przypadku domów prowadzonych na zlecenie na podstawie art. 25 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej – zatwierdzony przez organ prowadzący dom.
Dodatkowo standard podstawowych usług świadczonych przez dom ma zapewniać:

  • podmiotowe traktowanie i partnerstwo we wzajemnych relacjach pomiędzy mieszkańcami i personelem,
  • tworzenie godnych warunków bytowych,
  • uwzględnianie indywidualnych potrzeb mieszkańców,
  • stwarzanie warunków do rozwoju osobistego,
  • poszanowanie sfery prywatności mieszkańców.

Wszystko to jest niezbędne do zrealizowania podstawowego celu większości świadczeń udzielanych przez pomoc społeczną, którym jest umożliwienie osobom i rodzinom przezwyciężania trudnych sytuacji życiowych, których nie są one w stanie pokonać, wykorzystując własne uprawnienia, zasoby i możliwości (art. 2 ust. 1 ustawy). Zapewnia również możliwość zrealizowania głównego zadania pomocy społecznej, jakim jest podejmowanie działań zmierzających do życiowego usamodzielnienia osób i rodzin oraz ich integracji ze środowiskiem (art. 3 ust. 2 ustawy).

Indywidualny plan wsparcia

W nowym rozporządzeniu duży nacisk położono na podstawowy dokument, na podstawie którego udziela się pomocy w ramach świadczenia usług, tj. indywidualny plan wsparcia. Dotychczasowe regulacje wprowadzały – w ramach standardu usług – opracowanie i realizację programów usamodzielnienia mających na celu usamodzielnienie mieszkańca, ale nie poświęcono im większej uwagi. W nowych regulacjach indywidualny plan wsparcia stał się obligatoryjnym i szczegółowo uregulowanym dokumentem.
Plan ma być opracowywany niezwłocznie po przyjęciu do domu, w uzgodnieniu z mieszkańcem, a następnie realizowany przy współpracy i aktywnym zaangażowaniu mieszkańca (realizacja założeń wynikających z art. 4 ustawy o pomocy społecznej, zobowiązującego osoby korzystające z pomocy do aktywnego współdziałania klienta w rozwiązywaniu jego problemów). Plan powinien zostać opracowany na podstawie diagnozy sytuacji mieszkańca (to kolejny – po wywiadzie środowiskowym – dokument, w którym należy dokonywać diagnozy; to narzędzie coraz częściej będzie wymagane w pomocy społecznej), określać cele, które mieszkaniec ma osiągnąć, aby móc przezwyciężyć trudną sytuację życiową, oraz działania podejmowane dla osiągnięcia tych celów. Działania ujęte w planie oraz jego realizacja będą koordynowane i monitorowane przez asystenta indywidualnego planu wsparcia, wyznaczonego przez kierownika domu. Zgodnie z planem dom ma współpracować z ośrodkiem pomocy społecznej znajdującym się na terenie gminy miejsca zamieszkania mieszkańca lub gminy, na kt...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań czasopisma "Doradca w Pomocy Społecznej"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • pełen dostęp do archiwalnych numerów czasopisma w wersji elektronicznej
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy