Dołącz do czytelników
Brak wyników

Tematu numeru , Otwarty dostęp

17 października 2019

NR 68 (Październik 2019)

Co czeka OPS-y po nowelizacji ustawy o pomocy społecznej?

0 89

Omówienie najważniejszych zmian wprowadzonych ustawą z dnia 19 lipca 2019 r. to temat, którego waga wymaga poświęcenia mu osobnego artykułu.

14  sierpnia br. Prezydent RP podpisał ustawę z dnia 19 lipca 2019 r. o zmianie ustawy o pomocy społecznej oraz ustawy o ochronie zdrowia psychicznego. Celem nowelizacji, jak wynika z jej uzasadnienia, jest m.in. ograniczenie skali nieprawidłowości w placówkach zapewniających całodobową opiekę osobom niepełnosprawnym, przewlekle chorym lub osobom w podeszłym wieku, a co za tym idzie – zwiększenie poczucia bezpieczeństwa osób starszych i niepełnosprawnych przebywających w tych placówkach, poprawę skuteczności stosowania sankcji nakładanych na podmioty prowadzące placówki bez zezwolenia oraz poprawę warunków pobytu osób przebywających w legalnie działających placówkach całodobowej opieki.
Zmianie ulegają również zasady uzyskiwania zezwolenia na prowadzenie tych placówek, przez złagodzenie niektórych standardów, oraz doprecyzowanie przepisów dotyczących dokumentów wymaganych przy wniosku o uzyskanie zezwolenia.
Nowelizacja zawiera także regulacje dotyczące zasady pobytu w placówkach i zasady ich opuszczania przez osoby, do których ma zastosowanie ustawa z dnia 19 sierpnia 1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego.
Ponadto, wprowadzono regulacje w zakresie ograniczenia samodzielnego opuszczania terenu domów pomocy społecznej oraz placówek przez ich mieszkańców będących osobami z zaburzeniami psychicznymi. Co do zasady, mieszkańom należy zapewnić możliwość samodecydowania o wyjściach poza teren placówki, a jedyną obiektywną przeszkodą korzystania z takiej swobody może być ich zły stan zdrowia, potwierdzony zaświadczeniem lekarza. Ograniczenie takie jest – zdaniem ustawodawcy – niezbędne w sytuacji, gdy wyjście poza teren domu lub placówki całodobowej opieki mogłoby poważnie zagrozić zdrowiu lub życiu mieszkańca domu lub placówki całodobowej opieki, z uwagi na jego chorobę psychiczną lub upośledzenie umysłowe (na przykład mieszkaniec z amnezją lub nieznający swoich danych osobowych). Mieszkaniec taki będzie mógł opuścić teren placówki wraz z pracownikiem domu, osobą bliską albo opiekunem prawnym.
Kluczowe – z punktu widzenia OPS-ów – są jednak te przepisy nowelizacji, które dotyczą zmian przede wszystkim w zakresie ustalania odpłatności za pobyt mieszkańca w DPS.

Zmiany w postępowaniu w sprawie ustalenia odpłatności za pobyt mieszkańca w DPS

To chyba najważniejsza dla OPS-ów zmiana, którą niesie za sobą nowelizacja ustawy o pomocy społecznej. W moim odczuciu – zmiana na lepsze, albowiem wprowadzone zostały przepisy doprecyzowujące zasady ustalania odpłatności, przede wszystkim w odniesieniu do członków rodziny osoby umieszczonej w DPS.
O tym, jak trudno było – w dotychczasowym stanie prawnym – ustalić odpłatność członków rodziny, wie każdy, kto miał okazję w takim postępowaniu uczestniczyć. Cedowanie na gminy obowiązku zapewnienia opieki osobie zależnej przez członków jej rodziny, niejednokrotnie brak wiedzy, że pobyt osoby w DPS ma charakter odpłatny, unikanie ustalenia sytuacji dochodowej osób z mocy ustawy zobowiązanych do ponoszenia tej odpłatności to najczęściej występujące problemy, których konsekwencją było prowadzenie długotrwałych postępowań przez OPS-y. Dodatkowo niejednolita linia orzecznictwa sądów administracyjnych w zakresie daty, od której można zobowiązać członka rodziny do odpłatności (przy unikaniu kontaktów z pracownikiem socjalnym niejednokrotnie ustalenie sytuacji dochodowej następowało po upływie kilku miesięcy od daty umieszczenia mieszkańca w DPS), czy też problematyki tytułu zobowiązania do wnoszenia odpłatności (umowa z art. 103 ust. 2 ustawy czy decyzja na podstawie art. 59 w związku z art. 61) powodowały, że w dalszym ciągu, po 15 latach od wejścia w życie ustawy, nie było również jednolitości w stosowanych przez OPS-y procedurach ustalania odpłatności.
Zaproponowane w nowelizacji zmiany mają szansę – w mojej ocenie – zmienić ten stan.
W pierwszej kolejności należy zwrócić uwagę na zmianę art. 59 ust. 1 ustawy. Dla przypomnienia – w dotychczasowym stanie prawnym, zgodnie z treścią tego przepisu, decyzję o skierowaniu do domu pomocy społecznej i decyzję ustalającą opłatę za pobyt w domu pomocy społecznej wydaje organ gminy właściwej dla tej osoby w dniu jej kierowania do domu pomocy społecznej. 

Zgodnie z art. 107 ust. 4, w przypadku osób korzystających ze stałych form pomocy aktualizację wywiadu środowiskowego sporządza się, mimo braku zmiany danych, nie rzadziej niż co 6 miesięcy, a w przypadku osób przebywających w domach pomocy społecznej – nie rzadziej niż co 12 miesięcy.


Po nowelizacji przepis ten otrzymuje brzmienie: Decyzję o skierowaniu do domu pomocy społecznej i decyzję ustalającą opłatę mieszkańca domu za jego pobyt w domu pomocy społecznej wydaje organ gminy właściwej dla tej osoby w dniu jej kierowania do domu pomocy społecznej. Oznacza to, że wydając decyzję kierującą, OPS właściwy w dniu kierowania wydawać będzie także decyzję o odpłatności za DPS, ale tylko w części dotyczącej samego mieszkańca, z pominięciem innych osób zobowiązanych do odpłatności. Analogiczne zmiany wprowadzono również w ust. 5 i 6.
Natomiast w odniesieniu do członków rodziny zobowiązanych do odpłatności za pobyt mieszkańca w DPS wprowadzono dodatkowe regulacje w art. 61 ustawy. 
 

Ważne

Zachowują moc – w formie niezmienionej – przepisy wskazujące krąg podmiotów zobowiązanych do odpłatności, przewidziany w art. 61 ust. 1 i 2, tj. w kolejności:

  1. mieszkaniec domu, a w przypadku osób małoletnich przedstawiciel ustawowy z dochodów dziecka,
  2. małżonek, zstępni przed wstępnymi (o ile ich dochód bądź dochód na osobę w ich rodzinie przekracza 300% kryterium dochodowego odpowiednio osoby lub na osobę w rodzinie),
  3. gmina, z której osoba została skierowana do domu pomocy społecznej – przy czym osoby i gmina określone w pkt 2 i 3 nie mają obowiązku wnoszenia opłat, jeżeli mieszkaniec domu ponosi pełną odpłatność.


Nie ulega zmianie także przepis art. 61 ust. 2a, zgodnie z którym opłatę za pobyt w domu pomocy społecznej mogą wnosić osoby niewymienione w ust. 2.
Jednak w stosunku do osób wskazanych w art. 61 ust. 1 pkt 2 (czyli do członków rodziny) nowelizacja wprowadziła przepisy doprecyzowujące, zawarte w dodanych do art. 61 ustępach 2d-2f.
Skoro stroną decyzji o odpłatności, o której mowa w art. 59 jest jedynie mieszkaniec domu, to odpłatność członka rodziny powinna być ustalona w umowie zawartej z kierownikiem ośrodka pomocy społecznej na podstawie art. 103 ust. 2 ustawy. Forma umowy wyklucza w tym przypadku wydanie decyzji o odpłatności. Jednakże – zważywszy na okoliczność, że umowa ta (jak każda inna umowa) wymaga zgodnego współdziałania obu jej stron, co oznacza, że niezbędne jest dobrowolne złożenie oświadczenia woli przez członka rodziny – pozostawienie tej dobrowolnej formy bez żadnej sankcji skutkowałoby tym, że w większości przypadków członkowie rodziny po prostu nie godziliby się na zawarcie umowy (co – w mojej ocenie wynikającej z wieloletniej praktyki – dotychczas było przeważającym zachowaniem rodzin mieszkańców DPS).
Wprowadzono zatem swoistą „sankcję” dla członków rodziny. I tak, zgodnie z art. 61 ust. 2d, w przypadku odmowy przez osoby, o których mowa w ust. 1 pkt 2, zawarcia umowy, o której mowa w art. 103 ust. 2, wysokość ich opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej ustala w drodze decyzji organ gminy właściwej zgodnie z art. 59 ust. 1, z uwzględnieniem ograniczeń, o których mowa w ust. 2 pkt 2 i art. 103 ust. 2. Oznacza to, że jeśli osoba zobowiązana, która wyraziła zgodę na przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego i ustalono jej sytuację dochodową, odmawia podpisania umowy z gminą, OPS będzie uprawniony do wydania decyzji o odpłatności, w której należy uwzględnić, że odpłatność mogą ponosić jedynie osoby, których dochód przekracza 300% kryterium dochodowego, i jednocześnie dochód osoby lub rodziny po potrąceniu opłaty nie może być niższy niż 300% kryterium dochodowego.
Z kolei art. 61 ust. 2e reguluje sytuację, w której członek rodziny nie tylko odmówi zawarcia umowy, ale także przeprowadzenia rodzinnego wywiadu środowiskowego (co skutkuje niemożnością ustalenia sytuacji dochodowej, w tym przede wszystkim ustalenia, czy dochód przekracza owe 300% kryterium). Zgodnie z tym przepisem, w przypadku odmowy przez osoby, o których mowa w ust. 1 pkt 2, zawarcia umowy, o której mowa w art. 103 ust. 2, oraz niewyrażenia zgody na przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego, wysokość ich opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej ustala, w drodze decyzji, organ gminy właściwej zgodnie z art. 59 ust. 1, w wysokości różnicy między średnim kosztem utrzymania w domu pomocy społecznej a opłatą wnoszoną przez mieszkańca domu i opłatami wnoszonymi przez inne osoby obowiązane, o których mowa w ust. 1 pkt 2. 
Przy czym – zgodnie z art. 61 ust. 2f – wysokość opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej, o której mowa w ust. 2e, ustala się proporcjonalnie do liczby osób obowiązanych do jej wnoszenia. Oznacza to, że w takim przypadku gmina wyda decyzję o odpłatności w wysokości różnicy między średnim kosztem utrzymania w domu pomocy społecznej a opłatą wnoszoną przez mieszkańca i opłatami wnoszonymi przez inne osoby obowiązane. W przypadku gdy więcej niż jedna osoba zobowiązana do ponoszenia odpłatności odmawia podpisania umowy oraz przeprowadzenia rodzinnego wywiadu środowiskowego, pozostała opłata (stanowiąca różnicę między średniomiesięcznym kosztem a opłatami wnoszonymi przez mieszkańca oraz innymi osobami, których odpłatność została ustalona w drodze umowy lub decyzji podjętej w wyniku ustalenia odpłatności po przeprowadzeniu rodzinnego wywiadu środowiskowego) obciąża te osoby proporcjonalnie (w częściach równych). Wobec powyższego taka negatywna postawa członków rodziny będzie skutkować zobowiązaniem ich do ponoszenia całego kosztu różnicy pomiędzy średnim kosztem utrzymania mieszkańca a opłatą przez tego mieszkańca wnoszoną – z pominięciem zaangażowania środków gminy. Jednak – w przypadku niewnoszenia tych kwot dobrowolnie – gmina wnosić będzie je zastępczo na rachunek DPS, a zwrotu wydatków z tego tytułu dochodzić w trybie przepisów o postępowaniu egzekucyjnym w administracji.

Ważny przepis przejściowy

Bardzo ważne regulacje odnośnie do omówionych procedur znalazły się w art. 4 ustawy zmieniającej.
 

Pamiętaj

O ile decyzje ustalające opłatę mieszkańca domu pomocy społecznej za pobyt w tym domu, wydane przed dniem wejścia w życie niniejszej ustawy, zachowują moc – o tyle w odniesieniu do decyzji lub umów ustalających opłatę członków rodziny mieszkańca, wydanych lub zawartych przed dniem wejścia w życie nowelizacji, zachowują moc do dnia w nich określonego, jednak nie dłużej niż przez okres 12 miesięcy od dnia wejścia w życie nowelizacji. Przed upływem tego 12-miesięcznego terminu kierownicy ośrodków pomocy społecznej muszą zawrzeć z członkami rodzin umowy, o których mowa w art. 103 ust. 2.


W przypadku odmowy przez osoby, o których mowa w art. 61 ust. 1 pkt 2 zawarcia umowy, zastosowanie znajdzie art. 61 ust. 2d, a w razie odmowy zawarcia umowy i przeprowadzenia wywiadu – art. 61 ust. 2e i 2f ustawy.
Natomiast w sprawach wszczętych i niezakończonych przed dniem wejścia w życie nowelizacji, stosuje się art. 59 i art. 61 już w nowym brzmieniu.

Rozszerzenie katalogu zwolnień z odpłatności

Nowelizacja przewiduje także rozszerzenie katalogu osób, które mogą ubiegać się o całkowite lub częściowe zwolnienie z odpłatności za pobyt mieszkańca w DPS.
I tak, do istniejącego już w art. 64 katalogu osób, które organ może zwolnić (decyzja uznaniowa) całkowicie lub częściowo z odpłatności dodano – w pkt 5 i 6 – możliwość ubiegania się o takie zwolnienie, jeśli:

  • osoba obowiązana do wnoszenia opłaty lub jej rodzic przebywała w rodzinie zastępczej, rodzinnym domu dziecka lub placówce opiekuńczo-wychowawczej, na podstawie orzeczenia sądu o ograniczeniu władzy rodzicielskiej osobie kierowanej do domu pomocy społecznej lub mieszkańcowi domu;
  • osoba obowiązana do wnoszenia opłaty przedstawi wyrok sądu oddalający powództwo o alimenty na rzecz osoby kierowanej do domu pomocy społecznej lub mieszkańca domu.

Natomiast wszystkie zwolnienia wskazane w art. 64 wymagają przeprowadzenia rodzinnego wywiadu środowiskowego.

Nowelizacja zawiera także regulacje dotyczące zasady pobytu w placówkach i zasady ich opuszczania przez osoby, do których ma zastosowanie ustawa z dnia 19 sierpnia 1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego.

Z kolei doprecyzowany został przepis art. 64a, w którym organ zobowiązany jest zwolnić z odpłatności osobę obowiązaną do wnoszenia opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej – na jej wniosek – pod warunkiem że przedstawi prawomocne orzeczenie sądu o pozbawieniu rodzica władzy rodzicielskiej nad tą osobą i oświadczy, że władza rodzicielska nie została przywrócona albo prawomocne orzeczenie sądu o skazaniu za umyślne przestępstwo popełnione z użyciem przemocy na szkodę osoby obowiązanej do wnoszenia opłaty, jej małoletniego rodzeństwa lub jej rodzica. Zwolnienia te obejmują także zstępnych (dzieci, wnuki) osoby zwolnionej z opłaty.

Zmiana w art. 103 ust. 2

Zgodnie z dotychczasowym brzmieniem tego przepisu, kierownik ośrodka pomocy społecznej ustala w drodze umowy z małżonkiem, zstępnymi przed wstępnymi mieszkańca domu wysokość wnoszonej przez nich opłaty za pobyt tego mieszkańca w domu pomocy społecznej, biorąc pod uwagę wysokość dochodów i możliwości, przy czym opłata ta nie powinna być zwiększana w przypadku, gdy jedna z osób jest zwalniana z odpłatności z mocy prawa lub z powodów, o których mowa w art. 64.
Przepis ten nie uwzględniał dodanych w ostatnich latach zwolnień o charakterze obligatoryjnym, przewidzianych w art. 64a i 64b ustawy. W związku z powyższy...

Artykuł jest dostępny dla zalogowanych użytkowników.

Jak uzyskać dostęp? Wystarczy, że założysz konto lub zalogujesz się.
Czeka na Ciebie pakiet inspirujących materiałów pokazowych.
Załóż konto Zaloguj się

Przypisy