Dołącz do czytelników
Brak wyników

Zdaniem psychologa

7 września 2020

NR 75 (Sierpień 2020)

Borderline cz. I

12

Zaburzenie osobowości pod nazwą borderline jeszcze do niedawna było rzadko rozpoznawalne wśród pacjentów. Obecnie mówi się, że jest ono zaburzeniem osobowości naszych czasów. Jeszcze trzy dekady temu podobnego określenia używano dla opisu zaburzeń narcystycznych. Współcześnie zarówno wśród klinicystów, jak i terapeutów wzmogło się zainteresowanie borderline, co sprawia, że jest ono nader często rozpoznawane u osób borykających się z innymi zaburzeniami psychicznymi, które jednocześnie przejawiają objawy chwiejności emocjonalnej.

Część rozpoznania powodowana jest współwystępowaniem borderline z innymi zaburzeniami, przykładowo z obsesyjno-kompulsywnymi, afektywnymi czy uzależnieniem od narkotyków lub alkoholu. W dosłownym tłumaczeniu borderline oznacza osobowość z pogranicza. Określa osoby, u których zaburzenia psychiczne mieściły się pomiędzy zaburzeniami neurotycznymi (tj. nerwicami) a zaburzeniami psychotycznymi (tj. schizofrenicznymi). Różnica polega na tym, że u pacjentów z tej grupy nie dochodzi do takiego głębokiego poziomu pogorszenia, żeby móc zdiagnozować u nich schizofrenię. Paradoksalnie, stan pacjentów stale się zmienia, ale jednocześnie jest na tyle stabilny, że dla jego określenia używa się formy „stabilna niestabilność”. To jeden z podtypów zaburzeń osobowości, z którym błędnie utożsamia się wszystkie zaburzenia osobowości. Pojęcie borderline wprowadził do literatury psychiatrycznej i psychoanalizy pod koniec lat 30. XX wieku Stern. Inne określenia to zaburzenie z pogranicza lub pograniczne. Symptomy z jednej strony są charakterystyczne do stanów psychotycznych, a z drugiej dla neurotycznych. Zaburzenie pojawia się w okresie dojrzewania albo we wczesnej młodości i występuje u około 3% populacji. Częstość występowania u kobiet i mężczyzn jest zbliżona, ale kobiety częściej poszukują fachowej pomocy. 

POLECAMY

Ważne

Jest bardzo wiele koncepcji, które miałby wyjaśnić korzenie kształtowania się osobowości borderline, jednak wskazanie jednego, konkretnego czynnika nadal nie jest możliwe. Jedna z koncepcji mówi, że przyczyny leżą w oddziaływaniu środowiska; inne, że szczególne znaczenie ma wczesna relacja dziecka z rodzicami, charakteryzująca się chłodną i słabą więzią oraz zaniedbaniami z ich strony, poczucie bycia porzuconym poprzez rozłąkę lub śmierć bliskich, również na skutek bardzo silnego stresu generowanego przemocą psychiczną albo seksualnym molestowaniem.


Klinicyści zadawali sobie pytanie, czy obserwowane objawy borderline są jakąś szczególną formą psychozy czy raczej głębokiej neurozy1, która ujawnia się w nieco innej postaci niż klasyczna nerwica. Tak więc do czasu wprowadzenia do psychopatologii określenia borderline wszystko to, co nie było psychozą – diagnozowano jak nerwicę, zaś to, co nerwicą nie było, diagnozowano jako stan psychotyczny. Współwystępowanie innych zaburzeń wraz z borderline jest bardzo wysokie, choć prowadzone badania dotyczące tego zjawiska zasadniczo się różnią. W badaniu prowadzonym w 2008 roku w Stanach Zjednoczonych na niemal 35 tysiącach osób wykazano, że zespół stresu pourazowego występuje u 28-58% osób, zaburzenia depresyjne u około 80%, zaburzenia odżywiania u 7-26%, zaburzenia afektywne u 75-96%, nadużywanie substancji psychoaktywnych (w tym alkoholu) u 50-70%, zaburzenia lękowe 88%, obsesyjno-kompulsywne u około 50%. W Polsce nie prowadzono badań na taką skalę2. Zgodnie z DSM-IV, borderline to utrwalony wzorzec niestabilności w relacjach interpersonalnych, obrazu „Ja”, emocji oraz znacznej impulsywności, która pojawi się u osoby w różnych kontekstach już w okresie adolescencji, a utrwali we wczesnej dorosłości. Z kolei ICD-10 określa, że typ osobowości borderline i osobowości impulsywnej stanowią o osobowości emocjonalnie chwiejnej, dla której charakterystyczne są trwałe działania impulsywne bez uwzględniania ich konsekwencji oraz charakteryzują się niestabilnością emocjonalną w stopniu znaczącym.

Podłoże pogranicznego zaburzenia osobowości

Uważa się powszechnie, że u podłoża kształtowania się osobowości borderline leżą czynniki, takie jak podatność na zranienie, stresujące wydarzenia w okresie dzieciństwa, dojrzewania i dorosłości, a także traumatyczne dzieciństwo. Tworzenie się struktury borderline wynika z kompilacji powyższych czynników. Otto Kernberg stworzył teorię osobowości borderline, która opiera się na założe-
niu, że w dzieciństwie wystąpiły pewne defekty rozwojowe. Według Kernberga są trzy podstawowe cele rozwojowe, które każdy człowiek musi osiągnąć. Jeśli się to nie dzieje jest wysokie ryzyko rozwinięcia się psychopatologii. Liczne badania i obserwacje wyraźnie wskazują, że istnieje silne powiązanie pomiędzy wykorzystywaniem w dzieciństwie a rozwojem borderline. W przeprowadzanych wywiadach z osobami z pogranicznym zaburzeniem osobowości widać występowanie wykorzystywania, rozdzielenia lub zaniedbania. W wywiadach widać również, że osoby częściej niż w reszcie populacji wspominają o seksualnym, fizycznym, emocjonalnym i słownym krzywdzeniu i znęcaniu się przez opiekunów obu płci. Wskazują również, że zaprzeczano wiarygodności ich uczuć, myśli oraz nie zapewniano wymaganej ochrony, zaniedbując opiekę w szerokim wymiarze (również fizycznego rozwoju). Rodzice wycofywali się z emocjonalnych związków z dzieckiem i traktowali je niekonsekwentne. Z kolei kobiety z osobowością borderline doświadczające zaniedbania ze strony matki i maltretowania ze strony ojca miały zdecydowanie wyższe ryzyko bycia seksualnie wykorzystaną przez osobę inną niż opiekun. Są to takie same czynniki ryzyka, jak w przypadku reaktywnego zaburzenia przywiązania3. Dzieci z tym zaburzeniem, które doświadczyły we wczesnym dzieciństwie przewlekłego niewłaściwego zachowania ze strony opiekunów wykazywały większe ryzyko rozwinięcia różnych zaburzeń osobowości w tym również borderline. Wiele z nich wykazywało zachowania zarówno agresywne, jak i gwałtowne. Judith Lewis Herman, amerykański badacz i psychiatra uważa, że borderline jest szczególną postacią zespołu stresu pourazowego. Pisze, że gdy zespół stresu pourazowego przyjmuje postać, która skupia się na elementach zaburzeń osobowości i związków, jest nazywany pogranicznym zaburzeniem osobowości. Gdy podkreśla kwestie somatyczne jest histerią, zaś gdy wyróżnione zostają części świadomości dyssocjacyjnej (zniekształconej), jest nazywany osobowością mnogą. Inne badania sugerują, że borderline może nie być zaburzaniem ze spektrum traumy. Zespół cech osobowości może być powiązany ze specyficznymi nadużyciami, ale jest związany ściślej z natrętnymi aspektami interpersonalnych relacji w rodzinie w okresie dzieciństwa.

Pamiętaj

Rodzina odgrywa główną rolę w rozwoju osobowości granicznej. Główna przyczyna to relacje pomiędzy dzieckiem a opiekunami, które są negatywne i krytyczne – pozbawione empatii i wsparcia. Oddziałują one na zachowania dziecka, jego rozwój oraz wrażliwość. Badania wskazują również, że borderline leży w spektrum zaburzeń dwubiegunowych i ma wiele wspólnego z cechami fenomenologicznymi i biologicznymi, które nakładają się na kryterium afektywnej chwiejności borderline. Przyczyny borderline nie są jednak dokładnie zbadane i określone. 


W Polsce mamy niewiele literatury na ten temat. Przyczyną osobowości borderline mogą być nieprawidłowości natury biologicznej, jednak zdania na ten temat są mocno podzielone w środowisku medycznym i naukowym, podobnie jak w przypadku przyczyn schizofrenii.

Kryteria diagnostyczne

W ICD-10 używa się nazwy „osobowość chwiejna emocjonalnie” i występuje w dwóch podtypach: impulsywnym i granicznym. Aby móc stwierdzić podtyp graniczny, muszą wystąpić co najmniej trzy spośród kryteriów diagnostycznych podtypu impulsywnego oraz co najmniej dwa spośród następujących:

  • osoba wykazuje zaburzenia w obrębie niepewności co do obrazu siebie oraz celów preferencji wewnętrznych, również seksualnych,
  • osoba dąży do bycia wikłanym w niestabilne i intensywne związki, których konsekwencją są często kryzysy emocjonalne,
  • osoba podejmuje nadmierne wysiłki, aby uniknąć porzucenia,
  • osoba odczuwa chroniczne poczucie pustki,
  • powtarzają się groźby i działania, które mają charakter agresywny.

DSM-IV pograniczne zaburzenie osobowości kwalifikuje, gdy przez dłuższy czas występuje co najmniej pięć spośród dziewięciu wymienionych kryteriów:

  1. Pojawiają się gorączkowe wysiłki, by uniknąć rzeczywistego lub wyimaginowanego porzucenia.
  2. Występują niestabilne i intensywne związki interpersonalne, które charakteryzują się wahaniami ekstremalnymi pomiędzy idealizacją i dewaluacją.
  3. Występują wyraźne i uporczywe zaburzenia tożsamości widziane w niestabilnym obrazie siebie i poczucia siebie.
  4. Występuje impulsywność w co najmniej dwóch sferach, które są potencjalnie destrukcyjne dla osoby: kompulsywne jedzenie, nadużywanie alkoholu lub substancji psychoaktywnych, lekkomyślne prowadzenie pojazdów, przygodny seks lub wydawanie pieniędzy.
  5. Pojawiają się nawracające zachowania, groźby i gesty samobójcze albo inne działania o charakterze samouszkadzającym.
  6. Występuje emocjonalna niestabilność, która powodowana jest wyraźnymi wahaniami nastroju, drażliwością lub lękiem trwającym kilka godzin, rzadko dłużej niż kilka dni.
  7. Występuje chroniczne uczucie pustki.
  8. Intensywny, nieadekwatny gniew, a także trudności z jego kontrolowaniem (stały gniew, tzw. humory, powtarzające się bójki).
  9. Pojawiają się przelotne, związane ze stresem myśli paranoiczne bądź poważne symptomy rozpadu osobowości.

Zaburzenie osobowości borderline charakteryzuje się przede wszystkim chwiejnością i niestabilnością emocjonalną, gwałtownością i impulsywnością. Ponadto osoby cierpiące na to zaburzenie odczuwają dojmujące uczucie pustki, mówią o kłopotach z tożsamością, adekwatną oceną rzeczywistości oraz stabilnym obrazem siebie. Charakterystyczne jest również silne skupianie uwagi na bliskich związkach. Dla osób cierpiących na pograniczne zaburzenie osobowości kluczowe jest silne pragnienie bardzo bliskiej relacji, relacji na wyłączność, a jednocześnie towarzyszący temu ogromny lęk przed byciem pochłoniętym przez tę osobę jak również byciem przez nią porzuconym. Samopoczucie pacjentów z diagnozą borderline zmienia się kilkukrotnie w ciągu dnia. Nie ma zachowanej elementarnej stałości, a tym samym poczucia bezpieczeństwa i stabilizacji. Cechą charakterystyczną tego zaburzenia jest realizowanie jednocześnie skrajnej postawy wobec innych osób, która charakteryzuje się z jednej strony idealizacją i uwielbieniem, a z drugiej dewaluacją i nienawiścią. Jeśli osoba chora dostrzeże zmienność i niestabilność swoich nastrojów zacznie działać emocjonalnie. Mogą wtedy pojawić się różne zachowania autodestrukcyjne od samouszkodzeń po próby samobójcze, myśli i lęki paranoidalne, natręctwa czy stany depresyjne. Osoby dotknięte zaburzeniem pogranicznym odczuwają paraliżujący, toksyczny wstyd związany z poczuciem własnej niedoskonałości. Doświadczają braku ustalenia własnych granic i braku poszanowania granic innych, co niejednokrotnie może prowadzić do nieporozumień i konfliktów. Potrzeby dotyczące poukładanego i ustabilizowanego życia realizowane są poprzez kontrolowanie innych osób albo iluzoryczne poczucie tego, że jest się w stanie to robić. Z kolei nadmierna potrzeba kontaktu wypływa z braku poczucia stałości fizycznej relacji. Fizyczny brak drugiej osoby jest odczuwany jako jej brak na poziomie emocjonalnym. Konsekwencje tego mogą być widoczne w narcystycznych żądaniach nieustannego skupiania na sobie całkowitej uwagi. Osoby cierpiące na borderline są jednak sytuacyjnie sprawne. Oznacza to umiejętność radzenia sobie z sytuacjami trudnymi przy jednoczesnej nieumiejętności poradzenia sobie z zadaniami porównywalnymi lub zdecydowanie łatwiejszymi.

Ciekawostka

Potocznie krzywdząco uważa się, że osoby ze zdiagnozowaną osobowością borderline są niebezpiecznie i agresywne dla innych. Jednak najbardziej niebezpieczne i zagrażające są same dla siebie w dokonywanych aktach samouszkodzeń czy prób samobójczych. Panuje potoczny pogląd, że „każdy border jest inny”. Rzeczywiście, istnieje ponad 200 różnych kombinacji dziesięciu głównych objawów i u każdej osoby mogą się one objawiać zupełnie inaczej i będą miały inną charakterystykę. Osobowość borderline przejawia się na trzech płaszczyznach: zachowania, nastawienia i przekonań. Większość odczuwanych emocji to wstyd, znudzenie, dojmujący smutek, frustracja, złość i gniew. Takie emocje dodatkowo generują silnie odczuwany stres, a ten z kolei wzmacnia negatywne nastawianie do ludzi i otaczającego świata. Czasami pod wpływem silnych emocji i stresu pojawiają się objawy paranoidalne, często wymagające leczenia szpitalnego. Dla osobowości borderline charakterystyczne jest zatapianie się w panice, zniechęceniu i niepokoju, a także nieumiejętności radzenia sobie z sytuacjami kryzysowymi. Skłonność do wchodzenia w równie intensywne, co niestabilne związki generuje powstawanie sytuacji kryzysowych związanych z autoagresją czy próbami samobójczymi. Tak wygląda błędne koło osób cierpiących na to zaburzenie. Niespójność samych siebie i odcinanie od niektórych uczuć sprawia, że poczucie „Ja” jest pofragmentowane. W książce Borderline. Jak żyć z osobą o skrajnych emocjach? autor Randi Kreger przytacza wypowiedzi osób z rozpoznaniem zaburzenia:
„Zrozumienie prawdziwego świata jest dla mnie równie trudne jak dla was pojęcie naszego świata”; „Czuję się, jakbym została odwirowana w pralce. Świat się kręci, a ja nie wiem, gdzie jest góra, a gdzie dół”; „Co zostaje, kiedy musimy się stale pilnować, gdy z kimś rozmawiamy? Sztuczne, uprzejme wymiany zdań, kłopotliwe milczenie, napięcie. Kiedy z naszego związku znikają bezpieczeństwo i bliskość, przyzwyczajamy się do grania (…). To, co było wdzięcznym tańcem wzajemnej troski i bliskości, zmienia się w bal maskowy”.

Borderline w filmach i literaturze

Serial Ex-Girlfriend z 2015 roku w bardzo ciekawy sposób pokazuje skrajność emocji przeżywanych przez osobę cierpiącą na borderline, która nie diagnozuje się i nie leczy. Należy jednak pamiętać, że nie ma jedynego...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań czasopisma "Doradca w Pomocy Społecznej"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • pełen dostęp do archiwalnych numerów czasopisma w wersji elektronicznej
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy