Dołącz do czytelników
Brak wyników

Zdaniem psychologa , Otwarty dostęp

19 kwietnia 2019

NR 63 (Kwiecień 2019)

Arteterapia w pracy z dziećmi i młodzieżą

0 3028

Istnieje wiele metod pomocy dzieciom w trudnych dla nich chwilach. Jedną z nich jest terapia sztuką, wykorzystywana w wielu podejściach terapeutycznych.

Jej elementy wprowadza się do psychoanalizy, podejścia ericksonowskiego, humanistyczno-egzystencjalnego, poznawczo-behawioralnego, a także w terapii grupowej, zajęciowej, w zajęciach korekcyjno-kompensacyjnych i wielu innych indywidualnych i grupowych formach pomocy. 

Terapia sztuką ma potężną moc terapeutyczną i jest cenną metodą uzupełniającą terapię dzieci i młodzieży z depresją czy po przeżyciach traumatycznych. Jest formą uznaną i wykorzystywaną w pracy z szeregiem różnych dysfunkcji i trudności, także na drodze rozwoju osobistego, a także metodą wspomagającą walkę z chorobą nowotworową. Pozwala oswajać lęki, redukować stres, odbudowywać poczucie własnej wartości.

Ta forma aktywności łączona jest z różnymi innymi formami terapii zajęciowej i zalecana osobom zdrowym jako element odprężający oraz osobom z zaburzeniami psychicznymi czy z niepełnosprawnością. Arteterapia nazywana jest również terapią przez sztukę bądź terapią artystyczną. Słowo arteterapia lub też artterapia pochodzi z łaciny (łac. ars – sztuka) i dosłownie oznacza leczenie przez sztukę.

Ekspresja poprzez sztukę jest przydatna, by zmniejszać napięcie psychiczne oraz przyglądać się z dystansu pojawiającym się przeżyciom i doznaniom, które dotyczą świadomych i nieświadomych konfliktów wewnętrznych pojawiających się w psychice. Można powiedzieć, że sztuka jest elementem pozwalającym na ich obiektywizację, użytecznym wtedy, gdy trudno jest nazwać coś dosłownie. O uzdrawiającej sile sztuki pisał już Arystoteles, nadając jej znaczenie katharsis. Pod koniec XIX wieku europejscy lekarze psychiatrzy zaczęli publikować pierwsze pisma dotyczące wpływu sztuki na leczenie osób z zaburzeniami psychicznymi, a do słownika psychologicznego hasło arteterapia wprowadzono po II wojnie światowej, kiedy prężnie zaczęła rozwijać się rehabilitacja medyczna. Artyści zaczęli zgłaszać się do szpitali psychiatrycznych i przeciwgruźliczych, a także sanatoriów, by swoimi umiejętnościami wspomagać rehabilitację pacjentów. Początkowo byli nazywani konsultantami. W ten sposób zaczęła powstawać nowa procedura terapeutyczna, polegająca na tworzeniu przez chorych różnych form wyrazu artystycznego, które następnie analizowano i interpretowano pod kątem ich znaczeń.

Arteterapia jest aktywnym działaniem pobudzającym kreatywność. Inne jej nazwy to: terapia kreatywna, artepsychoterapia czy terapia poprzez twórczość. Jeszcze inną definicję podaje Aleksander Grzybek (artysta plastyk zajmujący się arteterapią od przeszło trzydziestu lat). Pisze, że arteterapia to: [...] układ poglądów i czynności ukierunkowanych na podnoszenie poziomu jakości życia ludzi przy pomocy szeroko rozumianych dzieł sztuki i uprawiania sztuki. 

Działania artystyczne są bardzo popularne w edukacji oraz profilaktyce. Część możliwości działań artystycznych uznaje się za formę terapii sztuką, jednak nie zawsze. Czymś innym są zajęcia plastyczne podczas lekcji w szkole, na kółku rozwijania zainteresowań czy podczas warsztatu rozwojowego, a czymś zupełnie odmiennym są zajęcia tego typu prowadzone na oddziale szpitalnym, wprowadzane jako element leczenia depresji, schizofrenii czy zaburzeń jedzenia, a jeszcze czymś innym w pracy z osobami z niepełnosprawnością intelektualną. Arteterapia jest pojęciem niezwykle szerokim, które trudno ubrać w jednowymiarową definicję. Mówiąc o działaniach plastycznych i ich popularności, można przywołać w myślach fragmenty filmów, w których uczestnicy terapii grupowej tworzą obrazy palcami maczanymi w farbach, można odszukać oferty warsztatów i szkoleń, w których bardzo często pojawiają się elementy rysunku, warsztaty lepienia w glinie czy tworzenia ceramiki. Co na to mitologia? Otóż bogini Afrodyta, której opisom zawsze towarzyszy piękno, pokochała kulawego Hefajstosa. Z tej miłości, scalającej rzemiosło brzydkiego ziemskiego boga i piękno Afrodyty, powstała sztuka. Mit mówi o tym, że sztuka to dziecko rzemiosła i piękna.

Arteterapia pozwala osobom somatycznie chorym spojrzeć inaczej niż dotychczas na swoją chorobę i to, czym ona jest. Stosuje się ją na oddziałach onkologicznych dzieci i dorosłych, dzięki czemu do głosu mogą dojść wyparte lęki, obawy, frustracje. Pomaga w przełamywaniu społecznej izolacji dzięki grupowym zajęciom, a dla wielu osób jest niejednokrotnie jedyną osiągalną formą aktywności. Warto wspomnieć, że nawiązuje także do hierarchii potrzeb i pozwala, przynajmniej pośrednio, na ich zaspokojenie. 
 

POLECAMY

Ważne

Arteterapia jest zawodem związanym ze zdrowiem psychicznym. Stosuje proces twórczy w powstaniu wytworu artystycznego. Celem tych działań jest poprawa i wzmocnienie fizyczne, mentalne, emocjonalne samopoczucia klienta w każdym wieku. Badania w tym obszarze potwierdzają, że kreatywny proces twórczy angażuje autoekspresję, pozwalającą ludziom rozwiązywać konflikty i problemy, rozwijać interpersonalne umiejętności, problemy z zachowaniem, zmniejszać stres, polepszać poczucie własnej wartości i samoświadomości (Amerykańskie Konsorcjum Arteterapii, 2012).


Arteterapia jest zawodem związanym ze zdrowiem psychicznym. Stosuje proces twórczy w powstaniu wytworu artystycznego. Celem tych działań jest poprawa i wzmocnienie fizyczne, mentalne, emocjonalne samopoczucia klienta w każdym wieku. Badania w tym obszarze potwierdzają, że kreatywny proces twórczy angażuje autoekspresję, pozwalającą ludziom rozwiązywać konflikty i problemy, rozwijać interpersonalne umiejętności, problemy z zachowaniem, zmniejszać stres, polepszać poczucie własnej wartości i samoświadomości (Amerykańskie Konsorcjum Arteterapii, 2012).

Funkcje arteterapii

Arteterapia ma trzy podstawowe funkcje: 

  • Edukacyjna – jej zadaniem jest dostarczenie dodatkowych wiadomości, które są niezbędne dla zrozumienia znaczenia pojawiających się objawów (lękowych czy somatycznych), interpretacji snów czy określenia sensu i celu w życiu oraz pogłębiania umiejętności radzenia sobie z trudnościami.
  • Korekcyjna – umożliwia przekształcanie (sublimację) szkodliwych schematów na przydatne i bardziej wartościowe. Pomaga w przystosowaniu do otaczającego świata, zwiększeniu akceptacji siebie i innych, poczuciu własnej wartości, a także wyrównywaniu deficytów.
  • Rekreacyjna – jej celem jest stworzenie warunków do relaksu, odpoczynku, nabierania nowych umiejętności czy sił koniecznych do przezwyciężania problemów. Dzięki zajęciom włączającym elementy sztuki można osiągnąć stan wyciszenia, mobilizacji, rozładowania napięcia. Wyzwalanie aktywności twórczej ma również funkcję kompensacyjną, która pozwala wyrównywać braki i ograniczenia. Jednym z celów terapeutycznych arteterapii, niezależnie od tego czy jest ona wykorzystywana w pracy z dziećmi, czy osobami dorosłymi, jest próba wykrycia wewnętrznych blokad, które uniemożliwiają psychologiczny wzrost i dojrzewanie osobowości. Arteterapia umożliwia również zmianę sposobu przeżywania rzeczywistości poprzez nabieranie dystansu wobec bolesnych doświadczeń i przeżyć. Niejednokrotnie słowa nie są w stanie opisać przeżywanej emocji, jakiegoś faktu czy wspomnienia, a dzięki terapii poprzez sztukę staje się to osiągalne. 

Formy arteterapii

Arteterapia przejawia się w wielu różnych formach. Zalicza się do nich: 

  • biblioterapia (literatura, listy, wiersze, poezja),
  • plastykoterapia (wszelkie formy wyrazu za pomocą rysunku i rzeźby),
  • choreoterapia (formy wyrazu poprzez ruch),
  • muzykoterapia (instrumenty muzyczne, głos, nagrania muzyczne),
  • teatroterapia.

W pracy terapeutycznej z dziećmi szczególne miejsce zajmują techniki rysunkowe. Ich zastosowanie jest uzależnione od wieku dziecka, jego poziomu rozwoju intelektualnego, możliwości manualnych oraz celu, w jakim się ją wykorzystuje. Są to wszelkiego rodzaju techniki malarskie, takie jak: malowanie palcami, pisakami, kredkami, malowanie na szkle, a także techniki graficzne, takie jak: odbijanki gazą, ziemniaczane stemple, drzeworyty, gipsoryty czy mozaiki. Można też wykorzystać jeszcze inne techniki: origami, tkanie kilimów, malowanie różnych przedmiotów (doniczek, szklanek, desek), tworzenie ozdób, biżuterii czy przedmiotów użytkowych.

Metoda Creative Mind to ciekawa forma pracy, która polega na malowaniu rysunku bez wzoru. Dzięki tej spontanicznej technice wspomaga się wyłanianie nieświadomych wzorców i obszarów umysłowych, uwalniając kreatywność. Glina i plastelina, dzięki swojej strukturze, pozwalają usprawnić pracę dłoni i palców, koordynację wzrokowo-ruchową, zręczność, a także orientację przestrzenną i pamięć wzrokową. Tworzenie form za ich pomocą uczy kontroli, planowania, a także pozwala na dokonanie zmiany w wykonanej strukturze. W tym wymiarze techniki lepienia są nieco podobne do techniki przerabiania rysunków, o której pisałam w jednym z poprzednich artykułów.

Technika malowania dziesięcioma palcami

Przypadkowo metodę tę odkryła terapeutka i pedagog Ruth Faison Shaw (1888–1969). W 1926 roku jeden z jej podopiecznych skaleczył się w palec i został odesłany do łazienki, aby obmyć go jodyną. Ponieważ długo nie wracał, terapeutka poszła go odszukać i odkryła, że chłopiec w poczuciu błogości rozmazuje jodynę na ścianie i tworzy obrazy. Dołączyli do niego inni uczniowie z chęcią rozpoczęcia nowej zabawy. Ta, wydawałoby się mało znacząca, sytuacja stanowiła pierwowzór długich i intensywnych badań nad wykorzystywaniem palców w malarstwie.

Technika polega na malowaniu na dużym arkuszu papieru jakiegoś obrazu, ale osoba malująca ma pełną dowolność tworzenia. Takie malowanie odbywa się za pomocą palców dziecka i trwa około 50 minut, po czym obraz przypina się do tablicy, aby nadać mu znaczenie. Metoda ta ma wartość diagnostyczną, ale należy pamiętać, aby powstrzymać się od interpretacji. To szczególnie ważne, aby swobodne malowanie nie zostało nadinterpretowane podczas tworzenia i po nim. To nie terapeuta za pomocą swojego umysłu ma nadawać mu znaczenie, ale pacjent, z którym terapeuta pracuje. Ważne, aby rysunek był tworzony na dużym arkuszu papieru. Pozwala to na dowolną ekspresję, łagodzi lęki i przywraca wiarę we własne możliwości. W tej metodzie zdolności plastyczne nie mają znaczenia, liczy się raczej zdolność do swobodnego wyrażania i ekspresji. Ta metoda rozwijała się w wyniku obserwacji naturalnej dla dzieci zdolności do paćkania w substancjach podobnych do rozrzedzonej gliny czy błota. Ważne, aby zwracać uwagę na wszystkie pojawiające się podczas sesji arteterapeutycznej gesty, mimikę, werbalne i niewerbalne formy wyrażania emocji, również czas trwania, tempo pracy, sposób rysownia. Metoda pozwala uwalniać się od ograniczeń w kontakcie z farbą i papierem, wzmacnia również nowe postawy społeczne. Malować można farbami, pastą do zębów i innymi substancjami, które da się rozrzedzać. Podczas pracy rozmawia się, nazywa, definiuje, co wzbogaca słownictwo i pozwala nawiązać relację. Malowanie dziesięcioma palcami sprawdza się idealnie w pracy z dziećmi z deficytami intelektualnymi oraz dziećmi autystycznymi, ale także z cierpiącymi z powodu lęków. W trakcie pracy należy przestrzegać pewnych zasad: 

  • w zajęciach mogą uczestniczyć dzieci niezależnie od nasilenia zaburzeń emocjonalnych, poziomu intelektualnego czy wieku;
  • na początku wprowadzamy zabawy związane ze śpiewem i muzyką, mające na celu zrelaksowanie się. Czas: około 20 minut;
  • na zajęcia właściwe poświęcany około pół godziny, w zależności od możliwości i gotowości dziecka;
  • nie wolno oceniać wartości estetycznej i walorów plastycznych pracy. Wszystkie rysunki są niepowtarzalne i nie podlegają krytyce, a wyraz kreatywności traktowany jest jako ważny przejaw rozwoju i sukcesu dziecięcej spontaniczności.

Technika origami
To technika składania papieru pochodząca z Chin, ale rozwijająca się w Japonii, dlatego uważana jest za tradycyjną sztukę japońską. Wpływa na rozwijanie zdolności manualnych, koncentrację, doskonalenie koordynacji ruchowo-wzrokowej, a także rozwijanie pojęć matematycznych, ponieważ wymaga precyzji, dokładności i staranności. Początkowo wykonuje się bardzo proste prace, stopniowo przechodząc do coraz trudniejszych i skomplikowanych, a każde wykonane zadanie daje dziecku radość i satysfakcję.

Murale
Malarstwo wielkoformatowe ma właściwości terapeutyczne z wielu powodów. Pozwala na stymulację kontaktów interpersonalnych oraz budowanie zwartości grupy. Powoduje to zwiększanie zaufania uczestników względem siebie, podnosi poczucie własnej wartości oraz wspomaga rozwiązywanie konfliktów wewnątrzgrupowych. Zajęcia tego typu mogą być prowadzone na wiele sposobów. Duże arkusze papieru można umieścić na podłodze bądź przypiąć na ścianie (najpopularniejsza forma polega na przypięciu papieru 

do ściany). Uczestnicy siedzą w półkolu i otrzymują zadanie wspólnego wybrania tematu muralu oraz zdecydowania, w jakiej formie ma przebiegać praca (czy wszyscy pracują razem, czy parami, czy każdy kolejno coś domalowuje). Technikę można wykorzystać do pracy z dziećmi starszymi, młodzieżą i dorosłymi. Mural można rysować, wyklejać, tworzyć kolaże. Jednak każdy z uczestników musi mieć szansę na to, by w grupowej pracy mógł zaistnieć jego indywidualny pomysł. Mural to forma malowidła ściennego (fresku) bardzo popularna w Ameryce Południowej w pierwszej połowie XX wieku. Murale tworzył między innymi Diego Rivera, mąż znanej malarki Fridy Kahlo. 
Niektóre z pomysłów na tworzenie murali: nasze zoo (narysuj siebie jako zwierzę w zoo); narysuj swojego potwora (to temat zachęcający do rozmowy na temat lęków i różnych obszarów życia, które są problematyczne); rysowanie miejsca, w którym najbardziej chciałoby się być; rysowanie lęków, życzeń, marzeń; malowanie tego, jak uczestnicy grupy czują się podczas zajęć. Technika tworzenia murali stanowi dla młodzieży bezpieczną metodę wyrażania siebie i wchodzenia w relacje z innymi. Każdy uczestnik grupy bierze udział w tworzeniu muralu, więc to doświadczenie twórczej pracy związane jest ze wspólnotowością i byciem częścią grupy. W wypadku osób wycofanych, z zaniżoną wartością siebie, ta technika wydaje się być szczególnie użyteczna.

Rzeźba i glina
Tworzenie w glinie pozwala na postrzeganie trójwymiarowe oraz obserwowanie efektów swojej pracy z przodu, z tyłu, a także z dołu i góry. Pośrednio może to zachęcać i dawać perspektywę zmiany sposobu patrzenia na swoje doświadczenia. W zajęciach z gliną rozwija się myślenie abstrakcyjne i świadomość tego, że życie ma różne odcienie, a świat nie jest tylko czarno-biały. Glina jako materiał daje okazję, by się ubrudzić, poczuć strukturę i swobodnie wyrażać uczucia. Glinę można modelować, gnieść, ściskać, gładzić, dać upust wściekłości czy napięciu, kontrolować to, co w efekcie ma z niej powstać. Podobnie jak w przypadku rzeźby, uczestnicy zajęć mają możliwość postrzegać rzeczy z więcej niż jednej perspektywy, kształtować nowe zachowania i obraz samego siebie. Ten rodzaj pracy pozwala na opracowanie nowych metod radzenia sobie z trudnościami oraz nowe ich rozwiązywanie.

Przykład zadania
Stwórz postać. Materiały: plastelina lub modelina, papier, mazaki. Uczestników z...

Artykuł jest dostępny w całości tylko dla zalogowanych użytkowników.

Jak uzyskać dostęp? Wystarczy, że założysz bezpłatne konto lub zalogujesz się.
Czeka na Ciebie pakiet inspirujących materiałow pokazowych.
Załóż bezpłatne konto Zaloguj się

Przypisy