Dołącz do czytelników
Brak wyników

Zdaniem psychologa

21 listopada 2022

NR 96 (Listopad 2022)

Trauma dziecięca w kontekście wojny

0 29

Każdy dorosły człowiek znajdujący się w stanie zagrożenia może użyć psychologicznych mechanizmów obronnych, by chronić siebie. Niestety, dzieci nie mogą tego uczynić, ponieważ ich mózgi nie są wyposażone w wiele funkcji, które rozwijają się na przestrzeni kilkunastu lat. Zatem małe dziecko nie potrafi samo ochronić się przed zagrożeniem, którego doświadcza. To, w jaki sposób i czy w ogóle dziecko będzie broniło się w sytuacji zagrożenia, jest związane przede wszystkim z „wyposażeniem”, które otrzymało od swoich przodków.

Psychologiczne mechanizmy obronne posiada każdy z nas. Każde dziecko otrzymuje od swoich rodziców, dziadków i pradziadków cechy, które „przypisują mu” swoistego rodzaju tożsamość. Reakcje przodków na sytuacje trudne i kryzysowe dają dziecku wskazówkę lub nawet czytelną, jasną informację o tym, jak ono ma się zachować w podobnej sytuacji. Zatem jeśli matka lub ojciec, będąc w kryzysie, zareaguje ucieczką, dziecko „sczyta” to zachowanie i powieli je w przyszłości, gdy znajdzie się w podobnej sytuacji kryzysowej.
Reakcje emocjonalne rodziców, dziadków mają kluczowe znaczenie dla rozwoju emocjonalnego dziecka i jego późniejszych reakcji na sytuacje trudne, w jakich ono się znajdzie. Rozwijają się one na przestrzeni lat życia człowieka. Małe dziecko używa mechanizmów dostępnych dla siebie w danej fazie rozwojowej, by bronić się w sytuacji traumy.
Początkowo dziecko wypiera fakty, doświadczenia, potem je izoluje. W konsekwencji używa często mechanizmu reakcji upozorowanej, innymi słowy – robi dobrą minę do złej gry. Często przybiera różne role – bohatera, maskotki, ofiary lub robi uniki. Niekiedy śmieje się, a niekiedy płacze. Wszystkie te reakcje służą jednemu – dziecko nie chce pamiętać złych zdarzeń. Potrzebuje je usunąć ze swej pamięci.
W obecnych czasach rodzi się wiele dzieci ze szczególną wrażliwością. Ich układy nerwowe są delikatne, wrażliwe. Gdy dziecko z takim układem nerwowym doświadcza traumy, często używa mechanizmu wyłączenia – dysocjuje się. Dzięki dysocjacji maluch naprawdę nie ma dostępu do zdarzeń traumatycznych – 
mimo tego, czego doświadcza, może się uśmiechać i sprawiać wrażenie, że sytuacja trudna w ogóle go nie dotyczy, jakby była poza nim lub jakby dziecko było poza tą sytuacją.
Poniżej opisuję psychologiczne mechanizmy obronne stosowane przez małe dzieci. Dzięki temu łatwiej będzie nam rozumieć ich reakcje, postawy i zachowania.

POLECAMY

Psychologiczne mechanizmy obronne

Mechanizm obronny to reakcja naszego organizmu na bardzo silne emocje, z którymi nasz mózg nie jest w stanie sam sobie poradzić. Pojawiają się w sytuacjach, które odbieramy jako zagrażające nam, naszemu życiu i są swoistego rodzaju ochroną przed zagrożeniem. Psychologiczne mechanizmy obronne zwane są także mechanizmami obronnymi ego (lub obronami ego). Zwykle są to nieświadome sposoby unikania i redukowania potencjalnie zagrażających nam emocji i uczuć, takich jak strach czy lęk. Potrzebujemy ich do utrzymania równowagi psychicznej, jednak gdy są stosowane w sposób niedojrzały, nadmierny czy nieadekwatny, mogą być źródłem problemów psychicznych.
Psychologiczne mechanizmy obronne służą temu, by radzić sobie ze stresem, jednak ich używanie niesie ze sobą ryzyko polegające na tym, że samo redukowanie napięcia może być na tyle atrakcyjne, iż stosowanie tych mechanizmów może się utrwalać i zostać zapisane w naszym gadzim mózgu jako nawyk. Jeśli np. dziecko nadmiernie polega na swoich mechanizmach obronnych, skutkiem ich użycia w przyszłości może być izolacja od innych oraz zniekształcone postrzeganie otaczającego go świata. Nadto może ono tłumić swoje naturalne zdolności i umiejętności angażowania się w nowe doświadczenia i uczenia się z nich.

Rodzaje psychologicznych mechanizmów obronnych u dziecka

Zaprzeczanie i wyparcie

Zarówno zaprzeczanie, jak i wyparcie zniekształcają rzeczywistość, „ukrywając wydarzenia przed świadomością”. W przypadku zaprzeczania nieprzyjemne fakty są ignorowane, realistyczna interpretacja tego, co się dzieje, zostaje zastąpiona łagodniejszą, choć nietrafną. Zaprzeczanie może dotyczyć zarówno uczuć, jak i faktów. W przypadku dzieci pewien stopień zaprzeczania jest normalnym zjawiskiem. Na przykład jeśli dziecko dowiaduje się, że rodzice się rozwodzą, może zaprzeczać temu faktowi i/lub zaprzeczać martwieniu się taką sytuacją. Zaprzeczanie bywa pomocne w przypadku sytuacji zagrażających życiu czy w innych ekstremalnych okolicznościach. Mechanizm ten pozwala na stopniowe oswajanie się z trudną sytuacją. Jednak po pewnym czasie potrzebne jest uznanie obecności bolesnych uczuć, aby uniknąć pojawienia się dalszych problemów natury psychologicznej czy emocjonalnej. W tej sytuacji dziecko często dodatkowo używa kolejnych mechanizmów: idealizacji (idealizuje rodzica, zaistniałą sytuację, co pomaga mu w adaptacji) oraz lojalności (w ten sposób dziecko adaptuje się do nowej sytuacji i czuje się częścią systemu, nawet w sytuacji gdy system sam w sobie jest dla niego mocno zagrażający).
W przypadku wyparcia bolesne uczucia są początkowo uświadomione, lecz w konsekwencji zapominane. Nadal jednak przechowywane są w naszej nieświadomości, skąd w pewnych sytuacjach czy sprzyjających ku temu warunkach można je wydobyć – „odzyskać”. Wyparcie może przyjąć dwa rodzaje postaci – pierwsza to chwilowe luki w pamięci, druga to całkowita amnezja (niepamięć) w przypadku, gdy doświadczenia były dla dziecka czy danej osoby bardzo bolesne.

Projekcja
Jest mechanizmem pozwalającym na to, by uznać obecność rodzących się w nas uczuć, takich jak lęk, jednak są one przelewane na inne źródło lub obiekt. W projekcji nieprzyjemne („niepożądane”) uczucia są w sposób nieświadomy przypisywane innej osobie lub osobom. Małe dzieci szczególnie często stosują projekcję, ponieważ nie mają one jasno ukształtowanych psychologicznych granic między sobą i innymi ludźmi.

Przemieszczenie
W przemieszczeniu gniew (lub inna emocja bądź inne uczucie) jest początkowo odczuwany w stosunku do osoby, wobec której trudno jest go bezpiecznie wyrazić (np. dziecko gniewa się na rodzica czy innego dorosłego i ma trudność, by to jemu wyrazić). Przemieszczenie umożliwia ekspresję tego uczucia na „bezpieczniejszy obiekt”, taki jak np. rówieśnik lub ktoś z rodzeństwa, może to być także przypadkowy przedmiot, zwierzę znajdujące się w domu, np. pies czy kot, a często bywa to zabawka.

Regresja i fiksacja
Te mechanizmy związane są z trudnościami rozwojowymi dziecka. W przypadku regresji dziecko stające wobec konfliktowej sytuacji może zachować się w sposób charakterystyczny dla wcześniejszej fazy rozwoju (np. ssanie kciuka, moczenie się), próbując w ten sposób odzyskać poczucie bezpieczeństwa, które towarzyszyło mu we wcześniejszym okresie. W przypadku fiksacji dziecko „odmawia” dalszych kroków rozwojowych, ponieważ w pewien sposób rozwój został skojarzony z lękiem.

Izolacja
Odnosi się do oddzielenia pewnego własnego doświadczenia od towarzyszących mu uczuć. Dzięki temu dane doświadczenie staje się dostępne świadomości bez konieczności przeżywania bolesnych uczuć. Ktoś może np. opowiadać pewną dramatyczną historię z własnego życia zupełnie obojętnie, tak jakby przydarzyła się komuś innemu lub była scenariuszem filmowym. Dzieci potrafią bardzo dobrze używać tego mechanizmu.

Kompensacja oraz humor (żart, ironia)
Są mechanizmami podobnymi do sublimacji, polegają na podejmowaniu ponadprzeciętnych starań, by pokonać poczucie niższości oraz stosowaniu humoru (żartu, ironii) jako sposobu radzenia sobie z trudnościami.

Reakcja upozorowana
Polega na zachowaniu przeciwnym do naszych wewnętrznych emocji. Podczas reakcji upozorowanej dana osoba wypiera odczucia, które faktycznie odczuwa. Prawdziwe uczucia ulegają zniekształceniu. Tego rodzaju mechanizm obronny występuje zazwyczaj podczas odczuwania frustracji czy zazdrości. Reakcję upozorowaną dobrze oddaje nadmiernie przyjacielski stosunek do osoby, której nie darzy się sympatią. Mechanizm często używany przez dzieci.

Odmowa
Odmowa jest bardzo często stosowanym mechanizmem obronnym. Istnieją takie sytuacje, w których nasza podświadomość odmawia przyjęcia pewnych faktów. Dana osoba podświadomie zaprzecza pewnym rzeczom czy sytuacjom i całkowicie je odrzuca, nie akceptując rzeczywistości taką, jaka jest. Niekiedy człowiek sam przed sobą nie chce się przyznać do tego, że pewne rzeczy się dzieją, łatwiej jest mu nie dopuszczać pewnych faktów do swojej świadomości.
Przykładem używania tego mechanizmu może być osoba uzależniona, która oszukuje sama siebie, twierdząc, że nie ma problemu z nadużywaniem środków psychoaktywnych. Tłumaczy sobie, że przecież może je rzucić, kiedy zechce. Odmowa dotyczy też brania odpowiedzialności za swoje czyny – ktoś może przyjąć jakiś fakt do świadomości, ale nie interesują go konsekwencje jego czynów, nie bierze za nie odpowiedzialności, często zrzucając ją na innych. Dokładnie w taki sposób zachowują się małe dzieci. (The Gale Encyclopedia of Psychology, 2nd edition, Gale Group 2001).

Charakterystyka traumy

Rozwój dziecka można wpisać w cykl rozwoju rodziny, lecz niestety nie tylko rodzina stanowi wzór do naśladowania dla dziecka. Istnieje kilka innych czynników sprzyjających rozwojowi emocjonalnemu dziecka. Przedstawia je rycina 1. 
 

Ryc. 1. Dziecko a inne systemy


Gdy myślimy o wojnie, z reguły mamy na myśli wojny zbrojne, w których żołnierze walczą o wolność ojczyzny itd. Niestety, dziecko jest często uwikłane nie tylko w działania zbrojne – dzieci często doświadczają wojen w swoim codziennym życiu. Jakich? Dzieci walczą o pozycję w grupie rówieśniczej, o uwagę swojego rodzica, często jednak są także ofiarami wojen prowadzonych przez swoich rodziców. Są świadkami awantur, kłótni, stają się kartą przetargową. Ile taki maluch potrzebuje mieć w sobie siły, determinacji, by znosić to, co „fundują mu” dorośli? Ludzie, którzy winni stać się oparciem dla dziecka, wikłają niewinną istotę w swoje codzienne wojenki, których maluch nie rozumie, a w których mimo swej woli uczestniczy.
By przetrwać, małe dzieci uruchamiają swoje własne mechanizmy. To właśnie one pozwalają im przetrwać trudne, często traumatyczne chwile. Niestety, cena jaką płacą, jest ogromna. Wielokrotnie dorośli, wikłając dziecko w swe wojny, twierdzą: „…jest małe, nie rozumie, nie będzie pamiętało (…) itp.”. Jakże mylące są te słowa i przekonania. Dziecko rozumie i będzie pamiętało.
Dlaczego? Ponieważ każdy człowiek, nawet mały, ma trzy rodzaje pamięci

  • sytuacji,
  • ciała,
  • emocji.

Nawet jeśli dziecko nie będzie pamiętało sytuacji, to jego emocje i jego ciało zapamiętają wszystko to, czego doświadczyło. A w przyszłości przeżyte traumy przekaże swemu potomstwu, jako zapis z pamięci komórkowej, i w ten sposób kolejne pokolenie będzie dziedziczyło traumę. Co z nią zrobi, to temat na kolejny artykuł.
Określenie trauma używane jest w wielu sytuacjach i kontekstach. Do niedawna uważano, że pojęcie traumy przynależy do sytuacji przeżycia wojny, kataklizmu czy gwałtu. Obecnie wiemy już, że trauma to także życie w sytuacji przemocowej czy innej, w której doświadczamy silnych negatywnych emocji i poczucia zagrożenia swego życia.
 Bolesne doświadczenie emocjonalne wywołuje w naszej psychice ranę, która boli wiele lat, niekiedy do końca życia. To, jak bardzo boli rana emocjonalna, warunkowane jest czynnikiem stresogennym, czyli stresorem traumatycznym. Na doświadczenia traumy szczególnie narażone są dzieci. Nie posiadają one wystarczających umiejętności oraz nie mają na tyle wykształconych mechanizmów obronnych, by same świadomie mogły przeciwstawić się sytuacji zagrożenia.

Trauma dziecięca

Trauma jest doświadczeniem bólu i cierpienia. Trauma dziecięca bardzo obciąża ogólne funkcjonowanie człowieka (w dzieciństwie i dorosłym życiu). Doświadczenie traumy jest dla dziecka bardzo obciążające, ponieważ dziecko nie jest na tyle dojrzałe ani wyposażone w odpowiednie zdolności, mechanizmy, sposoby radzenia sobie z tak silnym (dys) stresem, jakim jest wydarzenie traumatyczne.
Zdarzenie traumatyczne jest sytuacją, która wywołuje silny strach, wzbudza lęk (lęk to uczucie wyższe, jest składową często przeżywanej sytuacji zagrożenia i towarzyszącej jej emocji strachu; patrz: teoria emocji Plutchika). Trauma to często sytuacja zagrażająca w bardzo dużym stopniu bezpieczeństwu i życiu jednostki. Jest sytuacją naruszającą integralność psychofizyczną dziecka. 
Biorąc pod uwagę inną perspektywę, trauma będzie zdarzeniem bardzo trudnym do zasymilowania. Dziecko doświadcza ogromnej różnicy pomiędzy sytuacją a możliwością poradzenia sobie z nią; w takiej sytuacji odczuwa ono silną bezradność, bezsilność, które z kolei wpływają na percepcję siebie jako osoby o określonych możliwościach. W ten sposób zaczyna się zjawisko zniekształcenia poznawczego, które w przyszłości predysponuje nas do stania się osobą doświadczającą przemocy (innymi słowy – do stania się ofiarą).
Dla dziecka traumatycznymi doświadczeniami mogą być: bycie świadkiem przemocy, szczególnie wobec osób mających znaczenie dla dziecka (m.in. matka, ojciec, babcia, rodzeństwo),

  • zaniedbania (chroniczne doświadczenia traumatyczne),
  • ataki fizyczne ze strony opiekunów, niekoniecznie rodziców,
  • pojawiające się ze stałą frekwencją urazy psychiczne, np. mobbing w szkole,
  • nadużycia seksualne wobec dziecka,
  • utrata – ważnej relacji z osobą, miejsca (dom), przestrzeni (osiedle), przedmiotu itp.,
  • funkcjonowanie opiekunów i osób znaczących dla dziecka wskutek chorób lub zaburzeń psychicznych lub innych chorób,
  • doświadczenie sytuacji zagrożenia życia.

Wyżej wymienione doświadczenia podkreślają interpersonalny aspekt doświadczenia traumatycznego (aspekt ten zwany jest „traumą relacyjną”).

Koncepcja traumy u dzieci według Lenore Terr

Wydarzenia traumatyczne wg DSM
Według kryteriów DSM cechą specyficzną wydarzeń traumatycznych jest zagrożenie życia i zdrowia oraz towarzyszące temu silne reakcji emocjonalne pod postacią:

  • strachu,
  • bezradności,
  • przerażenia, które u dzieci mogą wyrażać się poprzez dezorganizację i niepokój w zachowaniu.

Reakcje te pojawiają się niezależnie od odporności dziecka oraz jego mechanizmów radzenia sobie i mogą różnić się zależnie od wieku rodzajem objawów i ich ekspresją, natomiast ogólne cechy reakcji potraumatycznej są zawsze takie same.
Według Lenory Terr trauma oznacza psychologiczne konsekwencje zewnętrznego zdarzenia nagłego lub serii zdarzeń: „wszystkie urazy okresu dzieciństwa pochodzą z zewnątrz, żadne nie powstaje jedynie w umyśle człowieka (…); trauma rozpoczyna się zdarzeniem będącym poza dzieckiem, ale z chwilą tego zdarzenia mają miejsce różne wewnętrzne zmiany w samym dziecku”.
L. Terr klasyfikuje skutki wydarzeń w zależności od długości trwania i powtarzalności wydarzeń, na tzw.:

  • traumę typu I – po pojedynczym nieprzewidzianym wydarzeniu,
  • traumę typu II – po długotrwałym lub powtarzających się trudnych, zewnętrznych zdarzeniach.

Specyfika zaburzeń potraumatycznych u dzieci

Dzieci w sytuacji traumy manifestują bardzo różnorodne symptomy: emocjonalne, behawioralne, somatyczne, które modyfikują ich rozwój i wpływają na tworzącą się osobowość.
Od możliwości rozwojowych dziecka zależy rodzaj oceny wydarzenia traumatycznego i znaczenie, jakie mu nadaje, a także emocjonalne i poznawcze sposoby radzenia sobie, możliwości tolerowania własnych reakcji i zdolność akceptacji zmian. Te właściwości psychiczne pośredniczą między wydarzeniami a reakcją na nie:

  • odtwarzanie wydarzenia traumatycznego,
  • unikanie,
  • pobudzenie.

Wymienia dodatkowo następujące objawy traumy u dzieci:

  • tłumienie,
  • zburzenia snu,
  • przesadna reakcja na niespodziewane bodźce,
  • zachowania regresywne,
  • lęki w codziennych sytuacjach,
  • ataki paniki,
  • drażliwość,
  • nadwrażliwość z nadmierną czujnością na bodźce i sytuacje przypominające wydarzenia traumatyczne.

Wspólne cechy reakcji potraumatycznej u dzieci niezależnie od typu traumy:

  • szczegółowe, powtarzające się wspomnienia z silną komponentą wyobrażeniowo-zmysłową,
  • powtarzające się zachowania,
  • specyficzne lęki,
  • zmiana postaw wobec ludzi, życia i przyszłości.
     
  • Szczegółowe wyobrażeniowe wspomnienia pojawiają się u dzieci-ofiar traumy nie tylko w wyniku skojarzenia z bodźcem przypominającym wydarzenie traumatyczne, ale najczęściej pojawiają się u dzieci spontanicznie w czasie wolnym przed zaśnięciem, przy oglądaniu telewizji, podczas nudnej lekcji. Cechą charakterystyczną dziecięcych wspomnień dotyczących wydarzeń traumatycznych jest łatwe odtwarzanie doznań zmysłowych, zwłaszcza dotykowych i węchowych. Mimo braku dostatecznej pamięci słownej małe dzieci mogą odtwarzać to, co „widzą w swoim umyśle” w rysunkach lub zachowaniu.
  • Powtarzające się zachowania, które są odtworzeniem doświadczanej traumy, bądź odgrywanie jej w zabawie mają charakter kompulsywny. Brakuje im charakterystycznej swobody, radości i lekkości typowych dla zabaw dziecięcych. Jeżeli takie zachowania pojawiają się dostatecznie często, stają się częścią składową osobowości i repertuaru zachowań dziecka. Wiele dzieci, które doświadczyły szczególnie agresywnych zachowań seksualnych ze strony dorosłych, ma skłonność do ponownego odtwarzania swej wiktymizacji w zachowaniu.
  • Treść specyficznych lęków związanych z traumą bardzo często odnosi się do źródeł traumy. Lęki traumatyczne różnią się od lęków neurotycznych, odnoszą się do konkretnych sytuacji i bodźców, np. dziecko z problemami nerwicowymi może bać się dorosnąć lub wziąć ślub, natomiast dziecko seksualnie wykorzystane może bać się określonej aktywności seksualnej, np. seksu oralnego. Lęki traumatyczne mają tendencję do utrwalania się i pojawiania się później w życiu dorosłym.
     
Tabela 1. Opis osobowości – alter ego 13-letniej dziewczynki; cyfry na górze to numery nadane przez dziewczynkę, cyfry na dole ustalane wspólnie z terapeutą to lata, w których powstawały poszczególne osobowości (pierwsza powstała, gdy dziewczynka miała 5 lat)
1
Idealna
2
Pani psycholog
3
Samotnik
4
Dziecko
5
Leniwiec
  • Odważna
  • Pomysłowa
  • Kreatywna
  • Wzorowa
  • Godna pochwały
  • Utalentowana
  • Pewna siebie
  • Niezakompleksiona
  • Rzeczowa
  • Wiecznie zajęta i zaabsorbowana
  • Skupia się na sobie
  • Empatyczna
  • Wrażliwa
  • Rozmowna
  • Płaczliwa
  • Doświadczona
  • Otwarta
  • Nie ocenia
  • Nie potępia
  • Akceptuje wszystko, jakim jest
  • Pomocna
  • Posępna
  • Nie skupia się na sobie
  • Troskliwa
  • Samotna
  • Płaczliwa
  • Zakompleksiona
  • Wiecznie się obwinia
  • Nienawidzi siebie
  • Pragnie we wszystkich wzbudzić troskę
  • Lubi być sama
  • Słodka
  • Potulna
  • Urocza
  • „Głupiutka”
  • Boi się
  • Wszyscy się śmieją z jej zachowania, lecz ona tego nie zauważa
  • Robi wszystko na pokaz
  • Płacze z byle błahostki, ale łatwo ją pocieszyć 
  • Bezczynna
  • Leniwa
  • Wszystko odwleka
  • Obojętna
  • Bezosobowa
  • Chłodna
  • Nic nie robi
  • Wzrusza ramionami i potakuje
  • Wyłącza czynności życiowe – przełącza się na wyłączne myślenie
Powstała jako 
5 osobowość w wieku 10 lat
Powstała jako 3 osobowość w wieku 9 lat Powstała jako 1 osobowość w wieku 5 lat Powstała jako 9 osobowość w wieku 13 lat Powstała jako 6 osobowość w wieku 10 lat

 

6
Agresor
7
Wariatka
8
Anioł
9
Diabeł
  • Agresywna
  • Podnosi głos
  • Rzuca wszystkim
  • Pamiętliwa
  • Oskarżycielska
  • Nienawistna
  • Płaczliwa
  • Wszystko dociera do niej ze zdwojoną siłą
  • Wściekła
  • Złośliwa
  • Odważna
  • Pełna złej energii i siły
  • Szalona
  • Odważna
  • Przed niczym się nie zawaha
  • Robi zanim pomyśli
  • Uśmiechnięta
  • Dużo się śmieje
  • Realizuje wszystkie pomysły
  • Nie da się jej uspokoić
  • Jest non stop w ruchu
  • Bezwstydna
  • Uczynna
  • Cicha
  • Małomówna
  • Pobożna
  • Wygadana
  • Skromna
  • Na wszystko kiwa głową
  • Opanowana
  • Zduszona
  • Robi wszystko, o co się ją poprosi
  • Ma ułożoną w głowie historię jej wiary, którą mimochodem się chwali
  • Odważna
  • Zadziorna
  • Wszystkiego próbowała
  • Jej historia to kłamstwa, nikt jej nigdy nie poznał, ale wielu o niej wie
Powstała jako 8 osobowość w wieku 11 lat Powstała jako 4 osobowość w wieku 10 lat Powstała jako 5 osobowość w wieku 7 lat Powstała jako 7 osobowość w wieku 10 lat

 

  • Zmiana nastawienia do ludzi, życia i przyszłości wiąże się z naruszeniem podstawowego zaufania do ludzi. Dzieci, które są ofiarami wydarzeń traumatycznych, mają uwewnętrznione przekonanie, że na pewno spotkają je kolejne urazy. Te przekonania doprowadzają do poważnych zmian w zachowaniu i aktywności dzieci.

Cechy charakterystyczne traumy typu I:

  • bardzo wyraziste wspomnienia wydarzenia traumatycznego,
  • poznawcze opracowanie wydarzenia poprzez poszukanie odpowiedzi na pytanie: „Dlaczego mnie to spotkało?”,
  • zaburzenia spostrzegania w postaci iluzji, a nawet halucynacji W reakcjach potraumatycznych pojawiające się zaburzenia percepcji nie są objawami poważnych zaburzeń psychicznych. Uważa się, że za ich pojawienie się odpowiedzialne są neurofizjologiczne i neurochemiczne reakcje powstające w mózgu w sytuacji ekstremalnego stresu.

Cechy charakterystyczne traumy typu II:
W reakcjach potraumatycznych w traumie typu II, wywołanej przez doświadczenie długotrwałych lub powtarzających się zewnętrznych urazowych zdarzeń, dziecko tworzy silne obrony przed dezintegracją self. Powszechnie reakcje obronne to:

  • masowe zaprzeczanie,
  • odrętwienie,
  • identyfikacja z agresorem i autoagresja.

Dysocjacja – reakcja na traumę

Dysocjacja, zwana inaczej „wyłączeniem”, to swoistego rodzaju mechanizm obronny używany przez człowieka w sytuacjach, które odczuwa on jako wysoko zagrażające. Służy temu, by osoba doświadczająca traumy całkowicie się wyłączyła, dzięki czemu nie ma dostępu do bolesnych emocji, które przeżywa oraz pamięci sytuacji, w której się znajduje.

Trauma przeżyta w dzieciństwie bardzo głęboko blokuje naszą zdolność do integrowania doświadczeń w spójną i pełną historię naszego życia. Dzieje się tak dlatego, że dziecko ma znacznie bardziej ograniczoną zdolność do integrowania niż osoba dorosła, nadto dziecko wciąż podlega rozwojowi. Zygmunt Freud, badając historie życia swoich pacjentów, jako pierwszy opisał zaburzenia dysocjacyjne u kobiety, która doświadczając traumy wojennej jako małe dziecko, dokonała dysocjacji, by poradzić sobie z traumą, której doświadczyła.
Dysocjacja obejmuje rodzaj równoległego przyznawania się do doświadczenia i odrzucania go – jedna część naszej osobowości przyznaje się do danego doświadczenie, a inne nie. Z tego powodu dzieci i osoby z zaburzeniami dysocjacyjnymi nie czują się zintegrowane, lecz raczej rozdrobnione, podzielone, ponieważ doświadczają niespecyficznych, obcych, jakby nienależących do nich wspomnień, myśli, uczuć, zachowań itp. Ich osobowość nie potrafi płynnie funkcjonować pomiędzy poszczególnymi wzorcami reakcji. Osoby te doświadczają więcej niż jednego poczucia własnego JA, ale nie odczuwają, jakoby te poczucia (w pełni) należały do jednej osoby. Owe wydzielone poczucia własnego JA oraz wzorce reakcji są nazywane dysocjacyjnymi częściami osobowości. Osoba z zaburzeniami dysocjacyjnymi może na przykład doświadczać określonych bolesnych wspomnień ze swojego dzieciństwa jako cudzych, nienależących do niej. Takie niezdawanie sobie sprawy z czegoś, doświadczanie „nie siebie” stanowi istotę zaburzeń dysocjacyjnych. Przedstawiony poniżej rysunek stworzyła 13-letia dziewczynka. Była ona ofiarą przemocy emocjonalnej i zaniedbania. Doświadczyła jej ze strony obojga rodziców, przy czym głównym agresorem była matka, podczas gdy bierny, wycofany ojciec nie ingerował w to, co robiła matka.

3. Konsekwencje traumy u dzieci

Trauma, której doświadczyło dziecko, pozostawia niekiedy trwały i niezwykle trudny do odwrócenia uraz. Doświadczenie traumatyczne całkowicie zmienia funkcjonowanie bi...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań czasopisma "Doradca w Pomocy Społecznej"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • pełen dostęp do archiwalnych numerów czasopisma w wersji elektronicznej
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy