Dołącz do czytelników
Brak wyników

Zdaniem psychologa

21 lipca 2022

NR 93 (Lipiec 2022)

Psycholog w szkole – zasady (współ)pracy

0 526

Wychowanie jest jednym z najważniejszych procesów, których celem jest przygotowanie dziecka do dorosłego życia. W dzisiejszych czasach, inaczej niż to było kiedyś, placówki oświatowe nie są miejscem, gdzie jedynie wpaja się obowiązujące normy, ale też tworzy się w nich warunki do wszechstronnego rozwoju. Nad całością tego procesu powinien czuwać psycholog jako specjalista w dziedzinie wychowania.

Kolejne pokolenia wkraczają w społeczny i kulturowy świat. Ważną rolę w tym procesie oprócz rodziny odgrywają również placówki oświatowe. Dziecko osadzone jest w systemie, który wpływa na jego rozwój i to, jakim stanie się człowiekiem. Dlatego ważne jest, aby zarówno środowisko szkolne, jak i domowe ten rozwój wspierały. Osobą, która może nadzorować ten proces, dodatkowo wspomagając rodziców oraz wychowawców, może być psycholog szkolny. Psycholog jako osoba posiadająca wiedzę w temacie psychologicznych aspektów wychowania może monitorować proces wychowawczy dziecka, wpływać na przebieg nauczania i wychowania nie tylko na terenie szkoły, ale również poprzez szkołę wprowadzać zmiany w rodzinie.

POLECAMY

Specyfika pracy psychologa

Nadrzędnymi dokumentami wyznaczającymi zadania psychologa pracującego w szkole jest rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 3 sierpnia 2018 r. dotyczące wykazu zajęć prowadzonych bezpośrednio z uczniami lub wychowankami albo na ich rzecz przez nauczycieli poradni psychologiczno-pedagogicznych oraz nauczycieli: pedagogów, psychologów, logopedów, terapeutów pedagogicznych i doradców zawodowych oraz rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 9 sierpnia 2017 r. w sprawie zasad organizacji i udzielania pomocy psychologiczno-pedagogicznej w publicznych przedszkolach, szkołach i placówkach. Dodatkowo, na poziomie szkoły zadania psychologa wyznaczają dokumenty regulujące pracę szkoły, takie jak statut szkoły oraz szkolny program wychowawczo-profilaktyczny.
Psychologa zatrudnia się w szkole, podobnie jak innych nauczycieli, na podstawie przepisów Karty Nauczyciela. Do tej pory pensum nauczycieli specjalistów było ustalane przez organy prowadzące poszczególne placówki. Od 1 września 2018 r. pensum zostało określone w Karcie Nauczyciela i wynosi
22 godziny tygodniowo. Osoba, która ubiega się o to stanowisko, powinna mieć ukończone jednolite studia magisterskie na kierunku psychologia oraz posiadać przygotowanie pedagogiczne.
W szkole psycholog współpracuje ściśle z pedagogiem szkolnym, którego zadania różnią się i obejmują głównie działania opiekuńcze.

Zakres działań

Czym zajmuje się psycholog szkolny:

  • Prowadzi badania i działania diagnostyczne, określając za pomocą testów, obserwacji oraz informacji zebranych od innych nauczycieli bądź specjalistów mających kontakt z uczniem, m.in. diagnozuje indywidualne potrzeby rozwojowe, edukacyjne oraz możliwości psychofizyczne uczniów celem określenia mocnych stron, predyspozycji, zainteresowań i uzdolnień oraz przyczyn niepowodzeń edukacyjnych lub trudności w funkcjonowaniu, w tym barier i ograniczeń utrudniających funkcjonowanie ucznia i jego uczestnictwo w życiu szkoły.
  • Diagnozuje sytuacje w szkole w celu rozwiązywania problemów wychowawczych stanowiących barierę i ograniczających aktywne i pełne uczestnictwo ucznia w życiu szkoły.
  • Udziela uczniom pomocy psychologiczno-pedagogicznej w formach odpowiednich do rozpoznanych potrzeb.
  • Podejmuje działania z zakresu profilaktyki uzależnień i innych problemów dzieci i młodzieży. Organizacja zajęć integracyjnych, pomoc w rozwiązywaniu konfliktów klasowych.
  • Opracowując indywidualne plany terapeutyczne uczniów, minimalizuje skutki zaburzeń rozwojowych. W przypadku uczniów zagrożonych niedostosowaniem społecznym, prowadząc zajęcia indywidualne, zapobiega zaburzeniom zachowania. Inicjuje różne formy pomocy w środowisku szkolnym i pozaszkolnym uczniów, np. zajęcia profilaktyczne.
  • Inicjuje i prowadzi działania mediacyjne oraz interwencyjne w sytuacjach kryzysowych.
  • Wspiera nauczycieli, wychowawców grup wychowawczych i innych specjalistów.
  • Udziela pomocy psychologiczno-pedagogicznej.
  • Analizuje przyczyny niepowodzeń szkolnych oraz negatywnego zachowania ucznia.
  • Zajmuje się działaniami profilaktycznymi w celu zapobiegania pojawianiu się problemów.
  • Doradza w zakresie wyboru kierunku dalszego kształcenia i zawodu.
  • Współpracuje z rodzicami w zakresie zagadnień wychowawczych (wskazówki związane z zagadnieniami wychowawczymi, wskazanie odpowiedniej literatury).
  • Współpracuje z Poradnią Psychologiczno-Pedagogiczną, Ośrodkiem Rozwiązywania Problemów Alkoholowych itp. W przypadku uzyskania informacji od nauczyciela, rodzica bądź własnej obserwacji o trudnościach dziecka psycholog może zdecydować o poszerzeniu diagnostyki bądź o potrzebie dodatkowego wsparcia przez inną jednostkę. Działania te mają na celu dobranie odpowiedniej formy i metod pomocy dziecku.
  • Organizuje warsztaty mające na celu m.in. rozwój umiejętności radzenia sobie w trudnych sytuacjach, kreowanie postawy asertywnej.

Kto może się zgłosić do psychologa szkolnego?
Uczeń, gdy:

  • ma problemy emocjonalne, niską samoocenę,
  • jest nadpobudliwy, ma napady gniewu,
  • pojawiają się u niego myśli samobójcze,
  • zastanawia się, jak budować dobre związki,
  • ma trudności w nauce, w kontaktach z innymi,
  • jest zestresowany,
  • on sam lub ktoś, kogo zna, ma kłopot z przestrzeganiem zasad obowiązujących w społeczności szkolnej,
  • doświadcza sytuacji kryzysowych: śmierć kogoś bliskiego, rozwód rodziców, choroba własna lub kogoś w rodzinie (w tym choroba alkoholowa), przeniesienie do nowej szkoły, przeprowadzka i inne,
  • powtarzają się u niego objawy somatyczne, np. ból brzucha, bóle głowy, zaburzenia snu,
  • potrzebuje pomocy materialnej,
  • kieruje go nauczyciel (interwencje),
  • jest zainteresowany rozwojem własnego potencjału,
  • nie wie, kogo ma zapytać o daną sprawę lub kogo prosić o pomoc,
  • chce porozmawiać o tym, co go denerwuje,
  • nie czuje się w szkole bezpiecznie (jest zastraszany lub dyskryminowany).

Rodzic, gdy:

  • nie radzi sobie z dzieckiem w domu lub zauważa negatywne przejawy jego zachowania,
  • chciałby lepiej zrozumieć swoje dziecko.

Nauczyciel, gdy:

  • doświadcza trudności z uczniem lub zauważa konflikt między uczniami w klasie,
  • szuka nowych form pomocy mających swoje źródło w psychologii.
  • Zadania, o których mowa, są realizowane we współpracy z:
  • dyrekcją szkoły,
  • nauczycielami oraz innymi pracownikami szkoły,
  • rodzicami,
  • Poradnią Psychologiczno-Pedagogiczną,
  • poradniami specjalistycznymi,
  • innymi podmiotami działającymi na rzecz rodziny, dzieci i młodzieży.

Główne zadania

Głównym adresatem wszelkich działań psychologa w szkole jest uczeń, a najważniejszym zadaniem jest rozpoznanie jego potencjalnych możliwości oraz sytuacji wychowawczej. Takie rozpoznanie poprzedza wszelkie działania profilaktyczne, mediacyjne oraz interwencyjne wobec uczniów, rodziców i nauczycieli. W dostarczaniu informacji należy korzystać z różnych źródeł. Odbywa się to najczęściej podczas badań psychologicznych, które przyjmują różne formy ankiety, rozmowy, obserwacji, testu, kwestionariusza, rysunku itp. Najczęściej używane narzędzie to np. Diagnoza Możliwości Intelektualnych (DMI), Skala Dojrzałości Umysłowej Columbia (test niewerbalny), Test Calculla, Test Matryc, Test Językowy Leksykon, Test Pamięci Wzrokowej, Test Rozwoju Percepcji Wzrokowej, Rysunek Rodziny. Dodatkowo wykorzystuje się informacje pochodzące od uczniów, nauczycieli, dyrekcji, pracowników obsługi szkoły, rodziców, własnych obserwacji, doświadczeń oraz odczuć. Ważnym zadaniem jest monitoring procesu wychowania oraz elementów środowiska, czyli obserwacja oparta na analizie działań szkoły pod kątem oczekiwanych przez nią wyników oraz branie pod uwagę konkretnych efektów dla rozwoju dziecka. Wszystko to razem może stanowić wstępną diagnozę dla psychologa diagnosty w poradni specjalistycznej.
Diagnoza stawiana przez psychologa szkolnego powinna stanowić pytanie, jak można zrozumieć problemy i potrzeby dziecka w sytuacji szkolnej. Jakie znaczenie ma pojawiające się zachowanie oraz przeżywane przez nie emocje. Jakie są potencjalne zagrożenia. W oparciu o te rozważania musi zdecydować, jakiej pomocy wymaga dziecko, do czego można je zachęcić, jak ukierunkować, aby uniknąć niepowodzeń szkolnych. Pomocne w rozpoznaniu trudności dziecka są również szczegółowe informacje pochodzące z wywiadu z rodzicami, dotychczasowy przebieg rozwoju dziecka, zgłaszane zaburzenia i trudności, charakterystyka środowiska rodzinnego, w tym stylu wychowawczego rodziców. Dodatkowo psycholog szkolny analizuje opinie nauczycieli, wychowawców, instruktorów, sporządzony przez nich opis zachowania dziecka w szkole, trudności, rozumienie przez dorosłych symptomów zaburzeń, ich dynamika i zmienność. Pomocna jest także dokumentacja z dotychczasowej opieki psychologicznej, pedagogicznej i medycznej, jeżeli taką dziecko posiada, karty wypisu ze szpitala, wyniki badań neurologicznych, psychiatrycznych, opinie psychologiczne, opisy zachowania dziecka w grupie.
W pracy psychologa szkolnego ta diagnoza powinna mieć charakter diagnozy pozytywnej, w przeciwieństwie do patogenetycznego ujmowania trudności czy zaburzeń u dzieci i młodzieży. Podejście to jako funkcjonalne i interakcyjne uwzględnia w znacznym stopniu zasoby i mocne strony dziecka, na których możemy oprzeć terapię tak, aby zoptymalizować rozwój. Diagnoza pozytywna pozwala na budowanie pozytywnej prognozy, co przynosi optymizm dziecku, jego rodzicom, jak i również nauczycielom. Szczególnie dotyczy to dzieci w grupie ryzyka zagrożenia niedostosowaniem społecznym.
Należy pamiętać, że psycholog szkolny nie pełni funkcji diagnosty w przypadku zaburzeń, np. nie stawia diagnozy dotyczącej ADHD lub spektrum autyzmu, jednak jego działania mają na celu wspomóc proces diagnostyczny. Powinien być specjalistą, który po zebraniu informacji, przeprowadzeniu obserwacji, pokieruje dziecko dalej, w odpowiednie miejsce.

Trudności

Specyfika pracy w szkole sprawia, że psycholog jest również członkiem rady pedagogicznej i uczestniczy w jej obradach oraz podejmowanych podczas nich decyzjach. Zaletą jest to, że każde spotkanie z radą pedagogiczną daje możliwość wymiany informacji i poznania opinii oraz refleksji nauczycieli o uczniach. Z drugiej strony wadą, a bardziej trudnością, na jaką napotyka się, będąc w relacji współpracownika, jest zachowanie obiektywizmu wobec kolegów i koleżanek z pracy. Nierzadko, niestety, psycholog jest traktowany jako osoba, która zajmuje się oddelegowanymi przez nauczycieli dziećmi, w przypadku których wymagana jest interwencja, mających problemy z nauką bądź zachowaniem. Problemem jest również fakt, że w świetle obowiązujących przepisów zadania psychologa i pedagoga szkolnego nie zostały rozdzielone – z tego powodu zdarza się, że psycholog prowadzi zajęcia, które są w zakresie obowiązków pedagoga szkolnego.
Psycholog dopiero rozpoczynający swoją pracę w szkole powinien otrzymać pomoc od osoby bardziej doświadczonej z danej placówki. Niestety, nie ma przepisów dotyczących obowiązku organizacji superwizji w placówce szkolnej. Jest ona zalecana w pracy psychologa i zachęca się do korzystania z tej formy wsparcia. Każdy psycholog powinien regularnie z niej korzystać, dzięki czemu z czasem jego pewność siebie wzrasta. W sytuacji braku wsparcia w miejscu pracy, działalności samodzielnej bez zespołu, wskazana jest superwizja zewnętrzna. Psycholog pracujący z młodym człowiekiem powinien również doskonalić swoje umiejętności poprzez udział w szkoleniach i kursach.

Psycholog w bezpośrednim kontakcie z dzieckiem

Każdy pracujący z dzieckiem powinien pamiętać, że ma kontakt z osobą w wieku rozwojowym, ważne więc jest uwzględnienie określonych sposobów postępowania. Dzieci są mniej odporne i mniej elastyczne niż dorośli, co oznacza, że stres, przeżycia emocjonalne, frustracja, napięcie, mogą spowodować długofalowe negatywne skutki oraz większe trudności niż u osób dorosłych. Psycholog prowadzący badanie nie może stosować żadnych operacji badawczych, które mogą przynieść dziecku szkodę fizyczną lub psychiczną. Ważne jest uzyskanie od rodziców lub osób prawnie upoważnionych zgody do podjęcia działania, najlepiej w formie pisemnej. Należy przy tym podać rzetelną informację na temat celu badania i działań w nim zastosowanych, sformułowaną przystępnie dla laika. Zgoda rodziców nie może być na nich wymuszona zapewnieniami, że „to dla dobra dziecka”. Rodzice dziecka mają prawo do odmowy i wyrażenia sprzeciwu.
Przepisy nie wymagają dokumentowania działań podejmowanych w trakcie bieżącej pracy, jednak wskazania do udzielenia wsparcia uczniom w tej formie mogą wymagać wspólnych ustaleń wychowawcy, nauczycieli i specjalistów, które warto udokumentować. Niektóre obserwacje mogą wymagać udokumentowania spostrzeżeń, np. w sytuacji trudnych zachowań uczniów czy potrzeby wsparcia nauczyciela w dostosowaniu wymagań edukacyjnych. Specjaliści mają obowiązek wspierać nauczycieli obowiązkowych zajęć edukacyjnych w dostosowaniu sposobów i metod pracy do możliwości psychofizycznych ucznia. Pisemna dokumentacja może być również przydatna w sytuacjach konfliktowych, niezadowolenia rodziców z działania szkoły i wniesienia skargi na jej działalność.
W kontakcie bezpośrednio z dzieckiem należy w pierwszej kolejności pamiętać o zapewnieniu mu odpowiedniego komfortu, przedstawieniu siebie, wyjaśnieniu celu spotkania oraz krótkiego opisu przebiegu. Ważne jest nawiązanie dobrego kontaktu, na co potrzeba czasu i stworzenia dziecku odpowiednich warunków. W wyborze techniki diagnostycznej bierzemy pod uwagę wiek oraz możliwości dziecka. Im młodszy uczeń, tym bardziej sprawdzą się techniki projekcyjne, np. rysunek rodziny lub drzewa odzwierciedlające relacje rodzinne bądź trudności emocjonalne dziecka. W przypadku dzieci z trudnościami w nauce pomocne będą testy określające możliwości poznawcze, czy dziecko jest w stanie na odpowiednio długi czas skupić uwagę na zadaniu. Mogą to być testy określające poziom rozwoju umysłowego oraz zasób słownictwa, np. Test Językowy Leksykon (12,5–17,5 lat). Testy określające poziom percepcji, pamięci wzrokowej, np. Próba Graficzna Organizacji Percepcyjnej (6–14 lat), Próby Odwzorowywania Figur Geometrycznych (3–...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań czasopisma "Doradca w Pomocy Społecznej"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • pełen dostęp do archiwalnych numerów czasopisma w wersji elektronicznej
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy