Dołącz do czytelników
Brak wyników

Zdaniem psychologa

16 września 2022

NR 94 (Wrzesień 2022)

Nowe uzależnienia. Społeczny i środowiskowy kontekst uzależnień w diagnostyce i terapii

0 49

Nowe uzależnienia stanowią kategorię uzależnień czynnościowych, których rozwój związany jest z postępem technologicznym oraz współczesnymi przemianami społecznymi. Najczęściej należą one do kategorii uzależnień behawioralnych, które dotychczas nie zostały włączone do międzynarodo- wej klasyfikacji chorób. W procesie diagnostycznym określa się je (na podsta- wie Międzynarodowej Klasyfikacji Chorób i Problemów Zdrowotnych ICD-10) jako zaburzenia nawyków i popędów (F 63).

W praktyce terapeutycznej osoby borykające się z objawami uzależnień od czynności trafiają do terapii z zupełnie innych powodów. Najczęściej w trakcie wywiadu wstępnego zgłaszają: zaburzenia snu, zaburzenia uwagi, niskie poczucie wartości, myśli samobójcze, problemy rodzinne, problemy zawodowe, zaburzenia emocjonalne, w tym odczuwanie niepokoju, rozdrażnienie, trudności w utrzymaniu stałych związków, samotność, uzależnienia chemiczne, zaburzenia sfery seksualnej (np. wzmożona aktywność seksualna), problemy z prawem, depresję, zaburzenia lękowe, samookaleczenia i inne zachowania autodestrukcyjne, chroniczne zmęczenie, trudności z podejmowaniem decyzji, zmęczenie, silny stres, natłok myśli, nadmierne pobudzenie psychofizyczne.

POLECAMY

Uzależnienie jest chorobą o biopsychospołecznym charakterze, jednak często w trakcie terapii szczególny nacisk kładzie się na znaczenie procesów fizjologicznych oraz psychologicznych dla przebiegu jej leczenia.

W praktyce warto jednak poświęcić znaczną część uwagi zrozumieniu kontekstu środowiskowego i społecznego dla rozwoju i diagnostyki uzależnień behawioralnych, bowiem ich różnorodność oraz tempo powstawania nowych form w dużej mierze kształtuje właśnie kontekst społeczny, środowiskowy i kulturowy. Niejednokrotnie mamy do czynienia z sytuacją, gdy zachowania o destruktywnym i nałogowym charakterze są społecznie akceptowane, przyjmując formę aktualnej mody i promowanego stylu życia.

Dlatego tak istotna jest czujność psychoterapeutów już na etapie wywiadu psychologicznego. Nierzadko klienci psychoterapii zgłaszają terapeucie w trakcie wywiadu wstępnego inny rodzaj problemów osobistych niż uzależnienie, często będący konsekwencją, a nie źródłem trudności. 

To właśnie kontekst społeczny i kulturowy może stanowić utrudnienie dla rozpoznawania wczesnych objawów sugerujących uzależnienie czynnościowe. Istnieje cienka granica pomiędzy silnym zaangażowaniem w nowe zachowania, niejednokrotnie dyktowane przez współczesne trendy, a ostrzegawczą fazą choroby, jaką jest uzależnienie behawioralne. W takim kontekście jednym z głównych zadań na etapie procesu diagnozy, rozpoznania mapy problemów i źródeł cierpienia klienta jest prawidłowa identyfikacja zachowań przekraczających granice normy, z uwzględnieniem faktu, iż aktualne trendy społeczne mogą (ze względu na swą intensywność) poszerzać granice akceptacji dla destruktywnych zachowań.

Wśród głównych przyczyn środowiskowych, przyczyniających się do rozwoju uzależnień behawioralnych i nasilających niekontrolowane zachowania poszukiwawcze, można wymienić:

  • niedostosowanie współczesnego człowieka do szybkiego tempa życia,
  • postęp technologiczny,
  • swobodny dostęp do dóbr i wzrost konsumpcji,
  • chęć sprostania wysokim wymaganiom,
  • kultura promująca sukces,
  • kult młodości,
  • duża ilość bodźców,
  • multifrenia,
  • anomia,
  • kultura promująca nadmierną aktywność,
  • kultura wzmacniająca narcystyczne mechanizmy budowania poczucia wartości,
  • celebrytyzacja kultury,
  • globalizacja.

Nowe uzależnienia mające źródło w społecznie akceptowanym i promowanym stylu życia – objawy i typologia

ATBS (Addicted to Busyness Syndrome) – syndrom uzależnienia od zajętości

Pierwsze rozmowy na temat syndromu ATBS pojawiły się w USA na gruncie dyskusji na temat pracoholizmu. W praktyce terapeutycznej szybko jednak okazało się, że u niektórych klientów potrzeba zaabsorbowania nie dotyczy jedynie środowiska pracy, a wszystkich obszarów, w których funkcjonuje jednostka. Źródłem syndromu, prócz niestabilnego poczucia wartości zależnego od osiągnięć, może być podyktowane szybkim rozwojem społeczeństwa nastawienie na produktywność jednostki, która aktualnie stała się synonimem poczucia wartości. 

Osoby cierpiące na ATBS mają ciągłą potrzebę aktywności oraz angażowania się w nowe czynności. Przejawiają trudności z odpoczywaniem i relaksacją mimo skrajnego wyczerpania, które kojarzy im się z nieakceptowanym lenistwem. Ciągła potrzeba rozwoju, dyktowana modą na przekraczanie granicy komfortu oraz aktywny tryb życia, może z powodzeniem maskować objawy tej choroby, utrudniając prawidłową diagnozę przyczyn problemów klienta.

Oniomania

Oniomania, inaczej zakupoholizm, może być stymulowana przez swobodny dostęp do dóbr i wzrost konsumpcji. Współczesny dobrobyt generuje potrzebę zaspokajania coraz większej liczby potrzeb materialnych. Wzrost konsumpcjonizmu staje się normą, a mnogość dóbr stymuluje nienasycenie i poczucie braku. Styl życia koncentrujący się wokół konsumpcjonizmu może utrudniać rozpoznanie granicy między zdrowym zainteresowaniem dobrami materialnymi a nałogowym zachowaniem służącym zaspokajaniu innych, głównie emocjonalnych potrzeb.

Według Woronowicza o tym, że dokonywanie zakupów ma charakter kompulsywny, mogą m.in. świadczyć następujące zachowania:

  • dokonywanie zakupów jako sposób na poprawienie samopoczucia (poprawienie nastroju, redukcja lęku czy radzenie sobie z samotnością),
  • spędzanie znacznej ilości czasu na zakupach w centrach handlowych lub na aukcjach internetowych,
  • częste (czasami obsesyjne) myśli o planowanych kolejnych zakupach,
  • wydawanie pieniędzy na zakupy zamiast na opłacanie rachunków domowych,
  • pożyczanie pieniędzy na kolejne zakupy,
  • odczuwanie podniecenia w związku z planowanymi zakupami,
  • przeżywanie euforii podczas zakupów (podczas wydawania pieniędzy),
  • poczucie winy i wstydu po dokonaniu zakupów,
  • kupowanie niepotrzebnych przedmiotów i chowanie ich często nawet bez rozpakowania,
  • kłamstwa na temat tego, co się kupiło lub ile pieniędzy wydało się na zakupy,
  • ukrywanie większości zakupów w obawie przed krytyką otoczenia,
  • kłótnie z bliskimi w związku z dokonywanymi zakupami i wydawanymi na nie pieniędzmi,
  • posiadanie „tajnych” kart kredytowych i kont bankowych.

Pracoholizm

Pracoholizm jest jedynym uzależnieniem, któremu nie towarzyszy wstyd. W kulturze promującej pracę wiele osób nadmiernie w nią zaangażowanych postrzega pracoholizm jako powód do dumy. W rzeczywistości jednak pracoholizm jest chorobą uwzględnioną w Międzynarodowej Klasyfikacji Chorób ICD-10, a jego konsekwencje mają szerokie psychologiczne oraz zdrowotne spektrum.

Objawy pracoholizmu:

  • regularne zabieranie pracy do domu lub codzienne zostawanie po godzinach,
  • nierozmawianie o niczym innym niż praca,
  • brak czasu dla rodziny i przyjaciół,
  • brak czasu na realizację swoich hobby, uprawianie sportu,
  • nieodczuwanie upływu czasu podczas pracy,
  • stawianie spraw zawodowych na pierwszym miejscu,
  • niedopuszczanie myśli, że w pracy może dziać się coś bez Twojej kontroli,
  • poczucie, iż nieustanna obecność w pracy jest wręcz konieczna,
  • dążenie do perfekcji we wszystkim, co się robi,
  • odczuwanie ogromnych i niewspółmiernych wyrzutów sumienia, gdy popełniło się podczas pracy jakiś błąd,
  • ciągłe niezadowolenie ze swojej pracy,
  • rezygnowanie z urlopu.

Fonoholizm

Zaburzenie to ma coraz większy wpływ na funkcjonowanie współczesnego człowieka i jest w dużej mierze akceptowane społecznie. Nałogowe korzystanie z telefonu dotyczy w większości młodych ludzi i niesie ze sobą bardzo poważne skutki, między innymi: zaburzenia koncentracji i uwagi, zaburzenia zachowania i emocjonalne, osłabienie więzi rodzinnych oraz społecznych, trudności w nawiązywaniu bezpośrednich kontaktów, ograniczanie do minimum innych zainteresowań, problemy w komunikacji językowej, a nawet nieprawidłowości w funkcjonowaniu organizmu, np. zaburzenia snu i łaknienia. 

Fonoholizm w praktyce dotyczy dużej części klientów psychoterapii jako zaburzenie towarzyszące, niekiedy utrudniające uruchomienie zmiany w zachowaniu, myśleniu czy przeżywaniu klientów.

Wstępne niepokojące objawy fonoholizmu:

  • Przywiązywanie wagi do posiadanego modelu telefonu komórkowego.
  • Fonoholik nie odkłada telefonu ani na chwilę, nawet w trakcie snu trzyma go blisko siebie.
  • Telefon służy mu do codziennego kontaktu z innymi, częściej komunikuje się z innymi za jego pośrednictwem, czasem jest to jedyna forma kontaktu z innymi ludźmi.
  • Odczuwa niepokój, lęk lub wpada w panikę, gdy ma do dyspozycji nienaładowany telefon lub brak w nim internetu.
  • Telefon jest mu niezbędny do ciągłego i nieustającego kontrolowania innych, szczególnie obiektów uczuć.
  • Odczuwa ciągłą potrzebę kontaktowania się z innymi za pomocą telefonu.
  • Potrafi swoje zachowanie usprawiedliwić np. względami bezpieczeństwa.
  • Często są to osoby cierpiące na fobię społeczną bądź obawiające się samotności.
  • Zaabsorbowanie telefonem jest tak duże, że używa go nawet w sytuacjach stwarzających zagrożenie (np. jazda samochodem) albo niestosownych (pogrzeb, sesja terapeutyczna, randka).

Internetoholizm

Zaburzenie dotyczące dużej części współczesnego społeczeństwa, którego rozpoznanie utrudnia współczesna cyfryzacja społeczeństwa. Internetoholizm polega na wielogodzinnym korzystaniu z sieci internet (ilościowa granica dla normy i patologii nie jest stała, a w praktyce klinicznej głównym wskaźnikiem przekraczania granicy bezpiecznego użytkowania sieci są negatywne konsekwencje zdrowotne, jakich doświadcza klient), które jest dla człowieka źródłem dystresu oraz negatywnie wpływa na jego funkcjonowanie w sferze fizycznej, psychicznej, interpersonalnej, społecznej, rodzinnej i ekonomicznej.

Podział internetoholizmu na 5 typów wg K. Young:

  • uzależnienie od związków internetowych (nawiązywanie nowych znajomości, nadmiernie korzystanie z czatów, poczty elektronicznej, inicjowanie spotkań tylko i wyłącznie w wirtualnej rzeczywistości),
  • uzależnienie od przeglądania materiałów pornograficznych (notoryczne przeglądanie zdjęć, filmów erotycznych, częste podejmowanie rozmów o tematyce seksualnej na czatach),
  • uzależnienie od komputera (bardzo częste korzystanie z komputera, zbytnie przywiązanie do przedmiotu, który z reguły wykorzystywany jest do grania w gry komputerowe),
  • uzależnienie od sieci (różnorodne zachowania w cyberprzestrzeni, tzn. przeglądanie stron www, granie w gry online, czatowanie),
  • uzależnienie od zdobywania informacji (nałogowe poszukiwanie informacji z różnych dziedzin).

Objawy internetoholizmu wg B.T. Woronowicza, w oparciu o DSM IV i ICD-10:

  • Tolerancja rozumiana jako potrzeba coraz dłuższego czasowego korzystania z internetu, celem uzyskania zadowolenia i/lub wyraźny stopniowy spadek satysfakcji osiąganej przez tę samą ilość czasu przebywania w sieci.
  • Objawy odstawienia manifestujące się zespołem abstynencyjnym wyrażającym się w formie co najmniej dwóch z następujących objawów występujących w okresie od kilku dni do 1 miesiąca po zaprzestaniu lub ograniczeniu korzystania z internetu:
    • pobudzenie psychoruchowe,
    • niepokój lub lęk,
    • wyraźne obniżenie nastroju,
    • obsesyjne myślenie o tym, co się dzieje w sieci,
    • fantazje i marzenia senne na temat internetu,
    • celowe lub mimowolne poruszanie palcami w sposób charakterystyczny dla pisania na klawiaturze,
    • korzystanie z sieci celem uniknięcia przykrych objawów abstynencyjnych po „odstawieniu” internetu.
  • Częste przekraczanie planowanego wcześniej czasu korzystania z internetu.
  • Utrwalona potrzeba lub nieudane próby ograniczania lub zaprzestania korzystania z internetu.
  • Poświęcanie dużej ilości czasu na wykonywanie czynności związanych z internetem (np. kupowanie książek na temat sieci, testowanie nowych przeglądarek stron www, porządkowanie ściągniętych z internetu materiałów, plików, programów itp.).
  • Zmniejszanie lub rezygnowanie z aktywności społecznej, zawodowej lub rekreacyjnej na rzecz internetu.
  • Korzystanie z internetu pomimo świadomości doświadczania trwałych bądź narastających problemów somatycznych (fizycznych), psychologicznych lub społecznych spowodowanych lub nasilających się w związku z korzystaniem z sieci (np. ograniczenie czasu snu, występowanie problemów rodzinnych, spóźnianie się do pracy i na spotkania, zaniedbywanie obowiązków, rezygnacja z innych istotnych działań).

Bigoreksja

Bigoreksja, inaczej tzw. dysmorfia mięśniowa, polega na obsesyjnym dążeniu osoby chorej do posiadania jak największej muskulatury i maksymalnego rozrostu mięśni całego ciała, często stymulowana przez współczesny kult młodości i piękna. Konsekwencje bigoreksji mogą mieć wielopłaszczyznowy charakter, zaczynając od tych psychologicznych, jak: samotność, stałe odczuwanie lęku i napięcia, silny stres, obniżone poczucie własnej wartości, po poważne konsekwencje zdrowotne spowodowane wyczerpaniem organizmu.

Charakterystyczne zachowania dla osoby cierpiącej na bigoreksję:

  • obsesyjne treningi, często do 2–3 razy dziennie,
  • objawy odstawienne psychiczne i fizyczne w sytuacji zakłócenia planu treningowego,
  • zaniedbanie życia osobistego, rodzinnego i zawodowego,
  • nadmierne stosowanie substancji niedozwolonych i preparatów stymulujących rozrost tkanki mięśniowej,
  • paranoiczne dążenie do zmniejszenia do minimum poziomu tkanki tłuszczowej i stosowanie radykalnych, niezdrowych i niebezpiecznych diet pomimo ostrzeżeń.

Ortoreksja

Ortoreksja – to zaburzenie łaknienia, które polega na przywiązywaniu nadmiernej wagi do jakości spożywanego pokarmu. Podobnie do bigoreksji, zaburzenie to współcześnie stymulowane jest przez kult młodości i piękna, często wzmacniane silnym lękiem przed śmiercią. Aktualna moda na zdrowy styl życia i diety eliminacyjne może stanowić czynnik wzmacniający chorobę i utrudniający jej rozpoznanie.

Kryteria diagnozy ortoreksji wg S. Bratman i D. Knight (twierdząca odpowiedź na 4 z 10 pytań sugeruje ortoreksję):

  • Czy poświęcasz ponad 3 godziny dziennie na myślenie o zdrowym odżywianiu?
  • Czy planujesz posiłki dzień wcześniej?
  • Czy ważniejsze dla Ciebie jest to, co jesz, niż przyjemność płynąca z jedzenia?
  • Czy wraz z poprawą jakości diety nastąpiło u Ciebie pogorszenie jakości życia?
  • Czy jesteś bardzo surowy w stosunku do siebie?
  • Czy jesteś w stanie poświęcić przyjemne doznania płynące z jedzenia, aby jeść to, co uważasz za właściwe?
  • Czy uważasz, że Twoja samoocena wzrasta, kiedy jesz zdrową żywność?
  • Czy potępiasz ludzi, którzy nie odżywiają się zdrowo?
  • Czy masz poczucie winy lub masz do siebie odrazę w przypadku odstępstwa od diety?
  • Czy Twój sposób odżywiania izoluje Cię od społeczeństwa?
  • Czy kiedy jesz zgodnie z przekonaniami, masz poczucie całkowitej kontroli?

Kryteria diagnostyczne wg L. M. Donini:

  • cechy osobowości obsesyjno-kompulsyjnej,
  • występowanie przesadnego przywią...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań czasopisma "Doradca w Pomocy Społecznej"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • pełen dostęp do archiwalnych numerów czasopisma w wersji elektronicznej
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy