Dołącz do czytelników
Brak wyników

Zdaniem psychologa

13 maja 2022

NR 90 (Kwiecień 2022)

Narcystyczne zaburzenie osobowości jako źródło przemocy psychicznej

0 22

„Co się z nim stało?” – łamiemy sobie głowy, gdy ktoś, kto jeszcze niedawno był chodzącym ideałem, staje się psychicznym krzywdzicielem, myślącym wyłącznie o sobie, obojętnym na uczucia innych egocentrykiem. A odpowiedź może być tyle prosta, co bolesna: wpadliśmy w sidła narcyza.

W ostatnich latach coraz częściej słyszymy o osobach z narcystycznym zaburzeniem osobowości. Czytamy o nich w prasie i internecie, poruszamy ten temat w towarzystwie. Rzeczywiście, jest to realny problem naszych czasów, a nie tylko modny temat do dyskusji. Osoby o narcystycznym zaburzeniu osobowości przysparzają swoim partnerkom i partnerom wielu cierpień, nie tylko psychicznych.
Istnieją różne teorie na temat przyczyn tego zaburzenia, jednak przyjmuje się, że ogromną rolę odgrywa dzieciństwo oraz związane z nim doświadczenia. Do ukształtowania się osobowości narcystycznej przyczynia się zarówno nadopiekuńcza postawa rodziców, jak i ich obojętność, a także wykorzystywanie emocjonalne, fizyczne czy seksualne. W konsekwencji osoby, które jako dzieci doświadczyły tego rodzaju traum, w życiu dorosłym borykają się z niskim poczuciem własnej wartości i kruchą samooceną, są niepewne swoich osiągnięć, możliwości, talentów. Rekompensują to nadmierną koncentracją na sobie. Szacuje się, że narcyzm dotyka około jednego procenta ogólnej populacji, częściej mężczyzn niż kobiety.

POLECAMY

Osobowość narcystyczna

Jak rozpoznać narcystyczne zaburzenie osobowości? Według Amerykańskiego Towarzystwa Psychiatrycznego, które opracowało klasyfikację zaburzeń psychicznych (obecnie obowiązuje piata już edycja – DSM 5), istnieje dziewięć zachowań i reakcji emocjonalnych, charakterystycznych dla narcyzmu: wyolbrzymiony obraz własnej wartości, talentów i sukcesów; pochłonięcie dążeniem do osiągnięcia sukcesu, władzy, miłości; przekonanie o własnej wyjątkowości i niepowtarzalności, które mogą dostrzec i zrozumieć tylko osoby równie nieprzeciętne; wysoka potrzeba bycia podziwianym, traktowanym lepiej od innych przy jednoczesnym braku racjonalnych podstaw ku temu; brak empatii; uważanie siebie samego za obiekt zazdrości innych lub poczucie zazdrości wobec innych; wyniosłość i arogancja. Według DSM–5 można mówić o narcystycznym zaburzeniu osobowości w przypadku osób, u których zdiagnozowano co najmniej pięć z tych zachowań i reakcji.
Trzeba pamiętać, że istnieją dwa podtypy narcyzmu: wielkościowy i wrażliwy. W przypadku pierwszego mówić będziemy o takich cechach, jak: poczucie własnej wielkości, agresja, dominacja, przecenianie własnych możliwości i osiągnieć, ciągłe mówienie o sobie, potrzeba otaczania się ludźmi o wysokim statusie. Z kolei wrażliwy typ narcyzmu można uznać za przeciwieństwo typu wielkościowego, ponieważ cechują go m.in. kruche poczucie własnej wartości, wstydliwość, nadwrażliwość, lęk przed odrzuceniem i krytyką, który może doprowadzić do wycofania się z relacji międzyludzkich. Bez względu jednak na typ narcyzmu, pozostawanie w relacji z osobą zdradzającą jego objawy może być bolesne i dotkliwe w skutkach.

Narcyz oprawca

Osoba narcystyczna potrzebuje „publiki”, dlatego szuka ludzi, którzy będą ją podziwiać, wspierać, podzielać jej punkt widzenia, spełniać jej oczekiwania, zapełniać pustkę, realizować jej potrzeby. Budowanie takich relacji zaczyna od oczarowania swoich „ofiar”. Adoruje, zapewnia rozrywkę, stara się spędzać z nimi każdą wolną chwilę. Dyskretnie wdziera się w życie tych osób i konsekwentnie próbuje osiągnąć taki stan, w którym „ofiary” nie będą potrafiły zerwać relacji.
Dopiero wtedy, gdy uzależni wybrane osoby od siebie, narcyz ujawnia swoje prawdziwe, toksyczne oblicze. Otwarcie okazuje, że interesuje go wyłącznie on sam, mówi wyłącznie o sobie i o swoim życiu, staje się arogancki, niemiły, egoistyczny, kompletnie nie interesują go odczucia innych – zwłaszcza tych, których wcześniej omamił. W relacjach z nimi manipuluje faktami, wmawia im rzeczy, które nie miały miejsca, wypiera się własnych słów, poniża i okazuje lekceważenie.
Pamiętać należy, że osobowości narcystyczne możemy spotkać nie tylko w prywatnych czy intymnych relacjach. Psychologowie wielokrotnie opisywali szefów-narcyzów, którzy początkowo sprawiają wrażenie profesjonalistów, a w rzeczywistości są mistrzami manipulacji. Z czasem jednak wychodzi na jaw ich zaburzenie – przestają wtedy traktować podwładnych z szacunkiem, nie dotrzymują słowa, wypierają się własnych obietnic, manipulują faktami, bezwzględnie wykorzystują wrażliwość pracowników, a nawet cynicznie próbują wygrywać ich przeciwko sobie. Jak nietrudno się domyślić, relacje z narcyzami możliwe są także w rodzinie, np. między rodzicem a dzieckiem czy między rodzeństwem.
Wykorzystywane przez narcyza formy przemocy psychicznej mają bardzo ściśle określone, niezwykle groźne konsekwencje, np.: osłabienie zdolności psychicznych do stawiania oporu, odizolowanie od osób trzecich, zaburzenia snu, depresja i inne zaburzenia psychosomatyczne, zniszczenie poczucia sprawczości i wpływu na własne życie, poczucie niemożności uwolnienia się od dręczyciela, utwierdzanie się jego ofiary w absurdalnym przekonaniu, że to ona sama ponosi winę za taki stan rzeczy. Kobiety, którym udało się uwolnić od narcyzów, bardzo często powtarzają, że oprawcy wmawiali im, jakoby to one były „wariatkami” zagrażającymi sobie i innym. Wiele takich relacji zostało zebranych w ośrodkach i punktach działających w ramach Sieci Pomocy Pokrzywdzonym Przestępstwem.
Nietrudno się domyślić, że uwolnienie z ...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań czasopisma "Doradca w Pomocy Społecznej"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • pełen dostęp do archiwalnych numerów czasopisma w wersji elektronicznej
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy