Dołącz do czytelników
Brak wyników

Prawo pod lupą

20 lipca 2018

NR 56 (Lipiec 2018)

Konieczność zapewnienia świadczeń pomocy społecznej a niezdolność strony do składania świadomych oświadczeń woli

0 308

Zgodnie z przepisami Kodeksu cywilnego, nieważne jest oświadczenie woli złożone przez osobę, która z jakichkolwiek powodów znajdowała się w stanie wyłączającym świadome albo swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli. Dotyczy to w szczególności choroby psychicznej, niedorozwoju umysłowego albo innego, chociażby nawet przemijającego, zaburzenia czynności psychicznych.

Stan wyłączający świadome powzięcie decyzji i wyrażenie woli, o którym mowa w przepisie art. 82 k.c. nie może być rozumiany dosłownie, wobec czego nie musi oznaczać całkowitego zniesienia świadomości. Wystarczy istnienie takiego stanu, który oznacza brak rozeznania, niemożność rozumienia posunięć własnych i posunięć innych osób oraz niezdawanie sobie sprawy ze znaczenia i skutków własnego postępowania. Nie jest też wymagane, by nastąpił zupełny zanik świadomości. Decydujące znaczenie ma zmniejszenie udziału świadomości w postępowaniu człowieka, stopnia zaburzenia czynności psychicznych w momencie składania oświadczenia woli.

Zasadą wynikającą z przepisu art. 102 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (t.j.: Dz. U. 
z 2017 r., poz. 1769 z późn. zm.) jest to, że świadczenia z pomocy społecznej są udzielane na wniosek osoby zainteresowanej, jej przedstawiciela ustawowego albo innej osoby, za zgodą osoby zainteresowanej lub jej przedstawiciela ustawowego.

Przepis art. 102 ust. 2 ustawy o pomocy społecznej stanowi co prawda, że pomoc społeczna może być udzielana z urzędu, jednakże zgodnie z przepisem art. 61 § 2 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j.: Dz. U. z 2017 r., poz. 1257 z późn. zm.) organ, po wszczęciu z urzędu postępowania, obowiązany jest uzyskać na to zgodę strony w toku postępowania, a w razie nieuzyskania zgody – postępowanie umorzyć. Jak wynika z powyższego, świadomość składanych oświadczeń woli jest niezbędna do prawidłowego wszczęcia postępowania w sprawach świadczeń z pomocy społecznej. Jeżeli bowiem świadomości tej nie ma, strona postępowania powinna być zastępowana przez osobę trzecią. 

Zasadą wynikającą z przepisu art. 102 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (t.j.: Dz. U. z 2017 r., poz. 1769 z późn. zm.) jest to, że świadczenia z pomocy społecznej są udzielane na wniosek osoby zainteresowanej, jej przedstawiciela ustawowego albo innej osoby, za zgodą osoby zainteresowanej lub jej przedstawiciela ustawowego.

Wywiad środowiskowy 

Problem powyższy ma swoje konsekwencje jeżeli chodzi o dalszy tok postępowania w sprawie przyznania świadczenia z pomocy społecznej. Zgodnie z przepisem art. 106 ust. 1 ustawy o pomocy społecznej (z wyjątkami określonymi w art. 106 ust. 2 i art. 53a ust. 2 ustawy o pomocy społecznej), przyznanie świadczeń z pomocy społecznej następuje w formie decyzji administracyjnej. Przy czym, zgodnie z przepisem art. 106 ust. 4 ustawy o pomocy społecznej, decyzję administracyjną o przyznaniu lub odmowie przyznania świadczenia, z wyjątkiem decyzji o odmowie przyznania biletu kredytowanego oraz decyzji w sprawach cudzoziemców, o których mowa w art. 5a ustawy, wydaje się po przeprowadzeniu rodzinnego wywiadu środowiskowego. Zasady przeprowadzenia wywiadu środowiskowego określają przepisy art. 107 ustawy o pomocy społecznej oraz rozporządzenia Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 25 sierpnia 2016 r. w sprawie rodzinnego wywiadu środowiskowego (t.j.: Dz. U. z 2017 r., poz. 1788). Przepis art. 107 ust. 1 ustawy o pomocy społecznej stanowi, że rodzinny wywiad środowiskowy przeprowadza się u osób i rodzin korzystających lub ubiegających się o świadczenia z pomocy społecznej w celu ustalenia ich sytuacji osobistej, rodzinnej, dochodowej i majątkowej. Z uwagi na treść tego przepisu – świadomy udział strony jest wręcz niezbędny, co znajduje także odzwierciedlenie w przepisie § 2 rozporządzenia w sprawie rodzinnego wywiadu środowiskowego, gdzie w ust. 4 uregulowano, iż pracownik socjalny, przeprowadzając wywiad, bierze pod uwagę indywidualne cechy, sytuację osobistą, rodzinną, dochodową i majątkową osoby samotnie gospodarującej lub osób w rodzinie, mogące mieć wpływ na rodzaj i zakres przyznawanej im pomocy. Wszystkie te okoliczności mogą być ustalone, co do zasady, przy świadomym udziale osoby, w stosunku do której prowadzone jest postępowanie o udzielenie świadczenia z pomocy społecznej. Problem jednak jest wtedy, gdy osoba, która ma być objęta świadczeniami z pomocy społecznej, nie ma dostatecznej świadomości pozwalającej na przyjęcie, że składane przez nią oświadczenia (o ile w ogóle oświadczenia takie mogą być złożone) nie są obarczone wadą powodującą ich nieważność. 

Możliwości dalszego postępowania

Po stronie organu istnieją w takiej sytuacji dwie możliwości. Pierwsza z nich to zawieszenie z urzędu postępowania administracyjnego na podstawie art. 97 § 1 pkt 4 Kodeksu postępowania administracyjnego (rozpatrzenie sprawy i wydanie decyzji zależy od uprzedniego rozstrzygnięcia zagadnienia wstępnego przez inny organ lub sąd – np. do czasu ustanowienia opiekuna prawnego lub kuratora, co wiąże się wpierw z koniecznością ubezwłasnowolnienia). Druga z nich to kontynuowanie postępowania, przy zastosowaniu normy zawartej w przepisie art. 68 § 2 Kodeksu postępowania administracyjnego – tj. omówienie braku podpisu w kwestionariuszu wywiadu środowiskowego. 
Zastosowanie pierwszej z możliwości, jakkolwiek zgodnej z prawem, w praktyce oznacza pozostawienie osoby bez świadczeń z pomocy społecznej na wiele miesięcy. Skorzystanie z drugiej możliwości otwiera drogę do udzielenia świadczeń z pomocy społecznej, zwłaszcza takich, których udzielenie jest konieczne do zabezpieczenia niezbędnych potrzeb (art. 3 ust. 1 ustawy o pomocy społecznej). Należy wskazać w tym miejscu, że rodzinny wywiad środowiskowy stanowi swoiste postępowanie dowodowe, a ponieważ sporządzany jest na urzędowym formularzu, stanowi jednocześnie protokół w rozumieniu Kodeksu postępowania administracyjnego. Protokół ten ma charakter dokumentu urzędowego, do którego stosuje się przepisy art. 68 § 1 i 2 k.p.a. (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 14 października 2015 r. sygn. akt: I OSK 700/14). Co do zasady więc, protokół (wywiad) sporządza się tak, aby z niego wynikało, kto, kiedy, gdzie i jakich czynności dokonał, kto i w jakim charakterze był przy tym obecny, co i w jaki sposób w wyniku tych czynności ustalono i jakie u...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań czasopisma "Doradca w Pomocy Społecznej"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • pełen dostęp do archiwalnych numerów czasopisma w wersji elektronicznej
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy