Dołącz do czytelników
Brak wyników

Zdaniem psychologa

13 maja 2022

NR 90 (Kwiecień 2022)

Jak pracować z dzieckiem, które jest ofiarą bullyingu?

0 17

Bullying jako forma przemocy pojawia się w różnych środowiskach już od najmłodszych grup przedszkolnych (Tłuściak-Deliowska, 2017). Rozumiany jest jako niebezpieczne i agresywne zachowanie, które ma konkretną charakterystykę (Orpinas, Horne, 2006). Przybiera różne formy, jednak wyróżnia je świadome i długotrwałe oddziaływanie przemocowe oraz dysproporcja sił między oprawcą a ofiarą.
 

Okres dojrzewania to szczególny czas w życiu człowieka, w którym nie tylko zachodzą intensywne zmiany dotyczące dojrzewania fizjologicznego i psychicznego, ale także moment, kiedy grupa rówieśnicza zyskuje na znaczeniu, a wszelkie procesy społeczne mają istotny wpływ na jakość samopoczucia. Bullying, który jest objawem świadomej przemocy rówieśniczej, ma w tym okresie szczególny wpływ nie tylko na ofiarę i sprawcę, ale pozostałą część społeczności klasowej biorącą bierny udział.

POLECAMY

Jak rozpoznać bullying?

Żeby sklasyfikować zjawisko bullyingu, należy w obserwowanym zachowaniu uwzględnić trzy istotne aspekty wyrządzania przemocy:

  • zachowanie z bezpośrednim zamiarem wyrządzenia krzywdy ofierze,
  • ciągłość czasowa i powtarzalność zjawiska (według najnowszych klasyfikacji może też dotyczyć pojedynczego aktu o wyjątkowej sile krzywdzącej),
  • dominacja siły po stronie oprawcy (Olweus, 1989).

W literaturze jako podsumowanie przyczyn zachowań agresywnych pojawia się termin disagio, czyli chronicznego dyskomfortu czy niepokoju związanego z brakiem zaspokojenia potrzeb przez oprawcę w sferze rodzinnej czy interpersonalnej. Dojrzewanie w napięciu podnosi ryzyko zachowań poza normami społecznymi, w tym szczególnie tych agresywnych (Milan, 2005).
Można wyróżnić dwie formy agresji obserwowane w odniesieniu do bullyingu:

  • reaktywna (Dodge, Coie, 1987), która wiąże się z problemami w interpretacji zachowań i motywów drugiej osoby, którą postrzega się jako wroga. Najczęściej ma to związek z trudnościami w regulacji emocji i wynikającymi z tego zachowaniami agresywnymi,
  • proaktywna, gdzie działanie ma na celu osiągnięcie konkretnych reakcji i korzyści na wielu płaszczyznach.

Zachowania klasyfikowane jako możliwe przejawy bullyingu mogą przyjmować formę bezpośrednią w postaci agresji fizycznej, werbalnej, obrażania, szykanowania, a także pośrednią, którą trudno jest zauważyć, a działania istotnie wpływają na sferę psychiczną ofiary. Forma nie jest bezpośrednim atakiem, ale można tutaj wyróżnić takie działania, jak: izolacja społeczna, manipulacja relacjami, rozsiewanie plotek, pomawianie, wytwarzanie atmosfery strachu i pogardy (Sharp, Smith 1995). Szczególnym przykładem tego typu agresji są zachowania wykorzystujące internet, np. e-bullying czy cyberbullying, gdzie przez umyślne działanie krzywdzi się w sieci drugą osobę.
Dodatkowym czynnikiem, który w tej sferze ma znaczenie, jest złudne poczucie anonimowości, gdzie oprawca ma większą trudność w zatrzymaniu działania. Czasem ofiara tradycyjnego bullyingu może stać się agresorem online, jeśli wzbudzi się w niej dużą chęć odwetu, a w przestrzeni online czuje się swobodnie i ma stosowną wiedzę oraz umiejętności. Zdalne nauczanie i przeniesienie znacznej części życia towarzyskiego młodych ludzi do internetu znacznie nasiliło to zjawisko właśnie w przestrzeni online.

Program interwencji i psychoedukacji

Bullying w ogólnym rozumieniu nie dotyczy tylko dzieci, ale ludzi w różnym wieku. Jednak im wcześniej młody człowiek nauczy się radzić sobie z tym zjawiskiem, tym lepiej będzie reagował na kolejnych etapach życia. Niestety w opinii społecznej nadal mamy do czynienia z częstym wzmacnianiem zachowań agresywnych i przyzwoleniem na załatwianie spraw przez przemoc. W wielu kręgach panuje przeświadczenie o przetrwaniu silniejszych, a bullying jest tylko eliminacją słabszej jednostki. Obecnie większość działań profilaktycznych związanych z bullyingiem jest w Polsce realizowana bez żadnych pomiarów skuteczności (Misha, 2008; Pyżalski, 2012), dlatego trudno określić faktyczne oddziaływanie. W przypadku innych krajów na szczególną uwagę zasługuje Norwegia, gdzie do najskuteczniejszych rozwiązań należą działania kompleksowe dotyczące całej społeczności szkolnej (Smith i in, 2012). Na podstawie badań w 42 szkołach potwierdzono skuteczność w obniżeniu występowania bullyingu o ponad 50% w szkołach, gdzie wprowadzono kompleksowy program profilaktyczny.
Szkoła jako instytucja powinna posiadać dokument, w którym zapisane są działania interwencyjne i profilaktyczne dotyczące bullyingu (Misha, 2008). Najczęściej w tego typu rozwiązaniu mamy odnotowane sposoby monitorowania problemu, np. przez badania kwestionariuszowe, opisane sposoby interwencji i kampanii informacyjnej dla rodziców, uczniów i nauczycieli. Ważne jest także uwzględnienie sposobu komunikacji między dorosłymi, a także zespołowe podejście do tematu. Oprócz formalnego aspektu ważne jest również wdrażanie takich rozwiązań w życie i skuteczna komunikacja między dorosłymi. Badania potwierdzają, że częściej zjawiska tego typu zachowań występują tam, gdzie brakuje jasnych reguł lub gdzie można je łatwo ominąć (Misha, 2008).

Ustalenie zasad w szkole

W zapobieganiu tego typu zjawisku pomaga ustalenie zasad klasowych określających zachowania akceptowalne i szkodliwe. Kontrakt klasowy zbudowany wspólnie z uczniami daje możliwość uwzględnienia wartości istotnych dla poszczególnych jednostek, również tych o wyższej wrażliwości (Kołodziejczyk, 2004).
W aktach przemocy tego typu duże znaczenie ma nie tylko rola ofiary i sprawcy, ale także reakcja grupy rówieśniczej. Dlatego tak ważną rolę odgrywa program profilaktyczny obejmujący całe zespoły klasowe. Kompleksowy program interwencyjny proponuje D. Olwens, gdzie początkowo sugeruje zastosowanie ankiety w celu analizy sytuacji, intensywne kontrolowanie przerw (w działania obserwacyjne warto jest zaangażować także pozostałych pracowników szkoły), wprowadzenie dnia poświęconego przeciwdziałaniu przemocy, ustalenie telefonu zaufania lub innej bezpieczniej formy komunikacji o zaistniałym zdarzeniu. Istotne znaczenie w sprawnym rozpoznawaniu i reagowaniu na akty przemocy jest szkolenie nauczycieli i zwiększanie ich kompetencji w odniesieniu do bullyingu, a także wytworzenie sprawnego przepływu informacji między radą pedagogiczną.
Mądre zarządzanie klasą i zapewnienie odpowiedniego klimatu społecznego w grupie rówieśniczej koreluje z rzadszym występowaniem bullyingu (Roland, Galloway, 2002). Na etapie interwencyjnym ważne są rozmowy z rodzicami, ofiarami i sprawcami przemocy, a także pomoc psychologiczna lub psychoterapeutyczna dla uczniów.
Formy mediacji szkolnych czy metody sprawiedliwości naprawczej mogą być stosowane jako profilaktyka, jednak w przypadku nasilonego nękania mogą być niewystarczające.
Ostatecznym rozwiązaniem w przypadku braku współpracy jest wyciąganie konsekwencji prawnych na poziomie szkoły przez dyrekcję lub zgłaszanie sprawy do organów ścigania na podstawie ustawy o postępowaniu w sprawach nieletnich.
Działania edukacyjne dla rodziców mogą mieć charakter regularny lub epizodyczny w zależności od potrzeby.
Utrwaleniu bullyingu sprzyja brak reakcji ze strony nauczycieli na wszelkie zaobserwowane formy przemocy.
Nauczyciele często sami kreują kozła ofiarnego w oczach pozostałych uczniów, dając tym samym przyzwolenie na nękanie.

Objawy psychosomatyczne

Gdy bierzemy pod uwagę objawy psychosomatyczne, to należy uwzględnić charakterystykę ofiary i różnice wynikające ze sposobu radzenia sobie z agresywnymi zachowaniami. Możemy wyróżnić dwa typy ofiary. Pierwszy typ to ofiara bierna – mówimy najczęściej o wrażliwej i wyciszonej osobie, która cechuje się dużą nieśmiałością. Zwykle ma niskie poczucie własnej wartości, a w reakcji na zachowanie agresywne zachowuje się pasywnie (Olweus, 1989). Innym typem jest ofiara prowokująca, która często też jest nieśmiała, jednak jej zachowanie czy sposób mówienia wzbudza napięcie u rozmówcy. Może być odbierana jako irytująca, co wywołuje negatywne reakcje. Może nie dostrzegać, że jej zachowanie prowokuje sprawcę.
Na skutek bullyingu ofiary często próbują poradzić sobie z atakami przez izolację, zamykanie się w sobie. Rzadko szukają pomocy, bojąc się konfrontacji i reakcji agresora. Pod wpływem takiego wydarzenia mogą pojawiać się ataki paniki, częste odczuwanie lęku czy zachowania charakterystyczne dla nerwicy. W bezpiecznym środowisku, jakim jest dom, mogą być rozdrażnione i zachowywać się agresywnie w stosunku do rodziców czy rodzeństwa, kompensując sobie doznane krzywdy. Fizycznie można zauważyć postawę zgarbioną, zamkniętą w sobie, mało uśmiechniętą, napięte ciało lub tiki nerwowe. Ofiara może sygnalizować bóle brzucha i głowy, ogólne osłabienie. Sygnały mogą być sposobem na unikanie szkoły, ale również objawami psychosomatycznymi. Nasilone bóle brzucha i duża niechęć mogą nawet wywoływać wymioty. W kwestii edukacyjnej można zauważyć obniżoną motywację i koncentrację. Mogą pojawić się trudności w zasypianiu, lęki nocne czy moczenie (Rożnowska 2012). W przypadku nasilonego napięcia mogą pojawić się także okaleczenia.

Pomoc dla dzieci

Żeby skutecznie pomóc dziecku w sytuacji doświadczania bullyingu, ważne jest zrozumienie perspektywy młodego człowieka, docenienie nawet drobnej szczerości, która zapewne bardzo dużo go kosztuje w momencie zgłaszania sprawy. Jeżeli ofiara spotka się w pierwszym kontakcie ze zrozumieniem, łatwiej jej będzie kontynuować rozmowę. W przypadku zaprzeczania czy bagatelizowania ze strony dorosłego zostanie najprawdopodobniej zatrzymany proces rozwiązywania problemu.
Czynnikiem ryzyka w przypadku postawy oprawcy jest szczególnie brak rodzinnego ciepła, przyzwolenie przez opiekunów na przemocowe rozwiązywanie konfliktów, a także metody wychowawcze oparte na agresji. Istotną rolą mogą być czynniki temperamentalne, natomiast według badań socjologicznych, na które powołuje się Olweus, przemoc nie ma związku z sytuacją ekonomiczną czy pochodzeniem (Olweus, 1989).
Praca z ofiarą to przede wszystkim trening asertywnej komunikacji i radzenia sobie z silnymi i nieprzyjemnymi emocjami. Gdy akty przemocy zostaną wykryte na wczesnym etapie, to można skupić się głównie na treningach indywidualnych i grupowych, jednak w przypadku długotrwałego narażenia na działanie agresora konieczna będzie pomoc psychoterapeutyczna (Ross, 2003, Węgrzynowska, 2016). Dobrym rozwiązaniem może być skorzystanie z komunikacji bez przemocy Marshalla B. Rosenberga. Istotną kwestią jest praca nad wglądem i odbudowaniem poczucia bezpieczeństwa. Ważnym działaniem jest zapewnianie poczucia bezpieczeństwa i budowanie poczucia własnej wartości. Istotna może być także praca nad zmianą w strukturach myślenia u młodych ludzi, by proszenie o pomoc nie było rozumiane jako wynik słabości, a było istotną potrzebą, bez której trudno będzie poradzić sobie z eskalującą agresją.
Pracując ze sprawcami, należy postawić nacisk na empatię i pokazanie perspektywy ofiary. Istotny jest trening kontroli emocji i redukcji stresu, a także wypracowanie zasad dotyczących relacji (Kołodziejczyk, 2004). Pomocne może być znalezienie zadań podnoszących skuteczność w innych dziedzinach dających satysfakcję na polu, na którym pojawiały się wcześniej niepowodzenia. Pozytywne wzmocnienie zachowań akceptowalnych i rekomendowanych w społeczności szkolnej.
Po stronie rodziców szczególnie istotne jest dbanie o poczucie wartości dziecka, jego elastyczność psychiczną i gotowość do proszenia o pomoc w sytuacji zagrożenia.

Studium przypadku 1.

Mikołaj lat 9 zgłosił się z mamą na konsultację psychologiczną, identyfikując się jako ofiara przemocy szkolnej. Chłopiec doświadcza agresywnych zachowań ze strony kolegi z klasy, który widząc w nim jedyną osobę, chcącą początkowo z nim rozmawiać, zamienił ją w obiekt, na którym rozładowuje swoje napięcie. Chłopiec jest szarpany, przepychany, wyśmiewany, został zepchnięty ze schodów. Ze względu na swoje długie włosy jest nazywany dziewczyną i gejem. Agresor wyraźnie sugeruje, że lubi sprawiać ból Mikołajowi. Sytuacja została zgłoszona wychowawcy i dyrekcji, jednak rodzice oprawcy nie wykazują chęci do współpracy i odmówili korzystania z pomocy psychologiczno-pedagogicznej. Szkoła w swoich działaniach rozmawia z Mikołajem i stara się obserwować rozwój sytuacji. Mikołaj nie wie, dlaczego doświadcza takich zachowań, nie zgadza się na nie. Obawia się pójścia do szkoły i doświadczania kolejnych ataków. Pojawiają się bóle głowy, problemy ze snem. Chciałby chodzić do szkoły, by mieć kontakt z innymi kolegami, jednak rodzice chłopca obawiają się kolejnych sytuacji. Czują się bezradni. Nie chcą zabierać syna ze szkoły, jednak obecnie nie widzą innego wyjścia.

Komentarz do przypadku

W początkowym etapie istotne było zbudowanie z Mikołajem bezpiecznej relacji. Nie wszyscy dorośli dawali mu w ostatnim czasie poczucie bezpieczeństwa, dlatego jego zaufanie było bardzo ograniczone. Chłopiec przyjął postawę, że świetnie sobie radzi z problemem, tylko czasem się złości. Wykorzystana została gra planszowa dotycząca emocji, gdzie przy okazji kolejnych pól przedstawiane były sytuacje wywołujące różne uczucia. Mikołaj miał trudności w zaakceptowaniu i wyrażaniu nieprzyjemnych emocji. Jest bardzo wrażliwy, ale boi się płakać. Przejście kolejnych pól pozwoliło mu przełamać się i zacząć mówić o tym, co jest dla niego nieprzyjemne i trudne. Dużą rolę miała psychoedukacja i opowiadanie chłopcu o innych rówieśnikach doświadczających podobnych sytuacji. Dużo łatwiej było mu zaakceptować sytuacje i emocje, kiedy uzmysłowił sobie, że nie tylko on tego doświadcza. Kolejne spotkanie wspólnie z rodzicami również miało charakter gry, tym razem w skojarzenia wykorzystujące inne karty emocji. Przy okazji skojarzeń opowiadaliśmy o różnych sytuacjach z życia rodziny, ze szczególnym uwzględnieniem doświadczenia bullyingu. Każdy członek odnosił się do kolejnych kart i omawiał to, co przeżywał. Skojarzenia dotyczące sytuacji były związane z przyczynami, a także konsekwencjami, a szukanie rozwiązań oparte było o pytania cyrkularne, czyli zadawane kolejno wszystkim członkom systemu rodzinnego.
Kluczowa była tutaj rola taty, który wcześniej często powtarzał, że prawdziwi mężczyźni nie płaczą. Rodzice są po rozwodzie, a chłopiec spędza u taty weekendy co dwa tygodnie. Jest bardzo związany z mamą, ale liczy się mocno ze zdaniem ojca. Rodzice utrzymują przyjazne relacje i współpracują w kwestii wychowywania Mikołaja, jednak mają inne podejście dotyczące wyrażania emocji. Psychoedukacja taty przed spotkaniem całej rodziny zadziałała bardzo dobrze na chłop...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań czasopisma "Doradca w Pomocy Społecznej"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • pełen dostęp do archiwalnych numerów czasopisma w wersji elektronicznej
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy