Dołącz do czytelników
Brak wyników

Zdaniem psychologa

21 listopada 2022

NR 96 (Listopad 2022)

Depresja poporodowa - Czym się charakteryzuje i dlaczego nie wolno jej lekceważyć?

0 27

Chwile po narodzinach dziecka dla większości kobiet są okresem pełnym ekscytacji, radości oraz satysfakcji życiowej. Jednakże dla kobiet cierpiących z powodu depresji poporodowej ten czas jest zdecydowanie trudny i stresujący. Depresja poporodowa związana jest z chemicznymi, społecznymi i psychologicznymi zmianami zachodzącymi w życiu kobiety po urodzeniu dziecka. Określa ona zakres fizycznych i emocjonalnych zmian, jakich doświadcza wiele młodych matek. ICD-10 określa ją jako łagodne zaburzenia psychiczne i zaburzenia zachowania, związane z porodem, charakteryzujące się wystąpieniem epizodu depresyjnego.

Według badań, depresja poporodowa pojawia się stosunkowo często – dotyka od około 13% do 30% kobiet (O’Hara, Swain, 1996). Klasyfikacja DSM-IV oraz ICD-10 jest spójna co do okresu powstawania depresji, który według tychże przypada zwykle w ciągu pierwszych 6 tygodni od porodu. Jednakże wielu klinicystów oraz badaczy podkreśla, że epizod depresyjny może pojawić się w ciągu roku od urodzenia dziecka (Nylen, Moran, Franklin, O’Hara, 2006). 10% kobiet doświadcza depresji w 8. tygodniu po urodzeniu dziecka, a 22% – gdy dziecko ma około 12 miesięcy.

POLECAMY

Czynniki ryzyka wystąpienia depresji poporodowej

Czynniki chemiczne/hormonalne Zmiany chemiczne związane są z gwałtownym spadkiem hormonów w gospodarce hormonalnej kobiety zaraz po porodzie. Dokładne połączenie między tym spadkiem, a wystąpieniem depresji nie jest do końca jasne. Wiadomo jednak, że poziom estrogenu i progesteronu, żeńskich hormonów rozrodczych wzrasta dziesięciokrotnie w czasie ciąży. Natomiast po porodzie drastycznie spada. W ciągu trzech dni po porodzie poziom tych hormonów znajduje się znów na tym samym poziomie, na jakim był przed zajściem w ciążę. Tak szybka i drastyczna zmiana na poziomie hormonalnym może zdecydowanie wpływać na zmiany w obrębie funkcjonowania poznawczego oraz emocjonalnego.
Zauważono także, że większe ryzyko wystąpienia depresji dotyczy kobiet, które miały w okresie ciąży niski poziom witaminy D.
Jednym z istotnych predyktorów wystąpienia DP (depresji porodowej) jest również przebyty w okresie przed ciążą epizod depresji - wtedy ryzyko jej wystąpienia po porodzie wzrasta o 25% w porównaniu z kobietami, które nie miały takich doświadczeń.

 

OPIS PRZYPADKU:
Anita, lat 32. Pacjentka miała zdiagnozowaną depresję już przed narodzeniem dziecka. Korzystała z różnych form leczenia od ponad 8 lat – uczęszczała na psychoterapię oraz leczyła się farmakologicznie (lek Elicea – 10 mg). W ciąży z zalecenia lekarza odstawiła antydepresyjne, udało jej się to zrobić do początku drugiego trymestru. W pierwszym trymestrze ciąży czuła się niepewnie w związku ze zmianami zachodzącymi w jej ciele, miała wrażenie, jakby „ciało było oddzielone od umysłu”. Dopiero przy pierwszych ruchach dziecka poczuła, że naprawdę jest w ciąży. Pierwszy okres ciąży wspomina jako bardzo trudny- nasilenie negatywnych objawów, takich jak nudności oraz wymioty, brak energii i sił. Prawie nie opuszczała domu, prowadziła mało aktywny tryb życia. Jak sama opisywała, czuła się „tragicznie”. Drugi trymestr był lepszy pod względem aktywności, mimo odstawionych leków antydepresyjnych. Jednak samopoczucie się pogarszało, zamartwianie się, ciągły stres i napięcie. Trudna sytuacja materialna (brak zatrudnienia, jedynie partner pracował) potęgowała stres oraz obawy związane z przyszłością. Miała irracjonalne poczucie winy z powodu śmierci babci, która zmarła w czasie, gdy pacjentka była w ciąży. Sam poród określa jako bardzo trudny, po 18 godzinach podejmowania próby porodu siłami natury, przeprowadzono cesarskie cięcie. Kontakt z dzieckiem nastąpił dopiero po 24 godzinach od porodu, wcześniej udało jej się jedynie zobaczyć przez chwilę córkę. Brak opieki psychologicznej na oddziale, mimo przekazania informacji o poprzednich problemach ze zdrowiem psychicznym. Mimo opóźnionego kontaktu fizycznego z nowonarodzoną córką, pacjentce udało się karmić ją piersią. Po powrocie ze szpitala do domu (po 3 dniach) nastąpiło pogorszenie stanu psychicznego pacjentki. Trudności ze snem u dziecka, ciągły płacz, kolki i potrzeba opieki bardzo obciążały Anitę, która po cesarskim cięciu z trudem poruszała się fizycznie. Pacjentka wspomina, że po 2 tygodniach od porodu codziennie płakała, pojawiały się myśli o niechęci do dziecka, irytacja nim. Jak sama mówi: „chciałam wyjść i nie wrócić”. Czuła wsparcie partnera, jednak nie wiedział w jaki sposób pomóc, dodatkowo potęgował poczucie winy, wyrażając swoje obawy o zdrowie i życie dziecka. Pacjentka twierdzi, że miała w stosunku do siebie myśli destrukcyjne, samobójcze, ale nie czuła nigdy chęci zrobienia krzywdy dziecku, czuła jedynie irytację i bezsilność wobec jego płaczu i swojej bezradności. Mimo tych uczuć oraz braku sił, nie pozwalała na pomoc kogokolwiek przy opiece nad dzieckiem, wszystko robiła sama. Obwiniała siebie za płacz małej córki i nieumiejętność opieki nad nią. Wizyta patronażowa nie pomogła- położna, mimo chęci udzielenia pomocy, nie miała żadnych potrzebnych kontaktów do psychologa lub psychiatry. Wsparcie pacjentka otrzymywała od swojej matki, która namówiła ją na wizytę u specjalisty. Niestety podczas wizyty problem został zbagatelizowany (uznano, że to smutek poporodowy, który sam minie). Późniejsza wizyta u psychiatry, gdy stan jeszcze bardziej się zaostrzył, poskutkowała przepisaniem tych samych leków, które pacjentka zażywała przed ciążą, po których obecnie czuje poprawę. Pacjentka zamierza także wrócić do korzystania z psychoterapii.

 

 

  • Czynniki społeczno-ekonomiczne Wykazano, że depresja poporodowa częściej dotyka matki, które mają niższe przychody, były mniej aktywne zawodowo w ciągu swojego życia, oraz mają niższe wykształcenie. Częściej dotyczy także młodych wiekiem matek, które nie czuły się odpowiednio przygotowane do nowej roli w swoim życiu, a presja społeczna wpływa na nie silniej.
  • Czynniki psychologiczne Zaobserwowano mniejsze ryzyko wystąpienia depresji poporodowej u kobiet, które czuły wsparcie partnera podczas ciąży oraz po narodzinach dziecka, a także w przypadku entuzjastycznej reakcji zarówno matki, jak i jej partnera na pojawienie się nowego członka rodziny. Równocześnie, częściej depresją poporodową dotknięte są kobiety, które negatywnie zareagowały na wiadomość o tym, że spodziewają się dziecka, oraz na zmiany zachodzące w ich życiu, a także takie kobiety, które cierpiały wcześniej na zaburzenia lękowe lub zaburzenia osobowości.
     

Ważne

Ważnymi predyktorami wystąpienia depresji poporo dowej, na które warto zwrócić uwagę, są także: niska samoocena matki, stres związany z całodobową opieką nad dzieckiem, postawienie w nowej, nieznanej dotąd sytuacji i presja, by poradzić sobie z nowymi obowiązkami perfekcyjnie. Kobiety, które mają nierealistyczny, wyidealizowany obraz macierzyństwa, po zderzeniu z mniej idealną rzeczywistością, nie potrafią poradzić sobie z narzuconymi przez siebie standardami, których nie są w stanie spełnić. Samotne rodzicielstwo również jest jedną z przesłanek, która może zwiększać szanse na wystąpienie depresji poporodowej. Poczucie bezsilności, niskiej sprawczości, braku realnej pomocy z zewnątrz potęguje poczucie osamotnienia i przygnębienia (Adcock, 1993).


Opieka nad dzieckiem, które potrzebuje większej uwagi z racji swojego temperamentu, a także stanu fizycznego oraz psychicznego, również może wpływać negatywnie na stan matki. Im bardziej opieka nad nim jest wymagająca i wycieńczająca, tym rodzicielce trudniej jest zaopiekować się samą sobą oraz zadbać o swój stan i poczucie zadowolenia. Brak wsparcia społecznego, niska jakość związku partnerskiego, samotne rodzicielstwo również są silnymi predyktorami ryzyka wystąpienia depresji (O’Hara, Swain, 1996; Born, Zinga, Steinem, 2004). Badania wskazują także, że kobiety chorujące na depresję poporodową oceniały swoje relacje z własnymi matkami jako zdecydowanie mało satysfakcjonujące, a swoich rodziców jako mniej zaangażowanych w rodzicielstwo (Uddenberg, Nilsson, 1975; Gotlib, Whiffen, Wallace, Mount, 1991).
Nie zauważono natomiast związku pomiędzy depresją a tym, czy jest to pierwszy, czy też kolejny poród. Przeczy to zatem teorii, jakoby pierworódki częściej dotykała depresja poporodowa.

DIAGNOZOWANIE DEPRESJI POPORODOWEJ

Większość objawów depresji poporodowej jest charakterystyczna dla typowego epizodu depresyjnego, dotyczą one czterech kategorii:

  • zachowania,
  • uczuć,
  • myśli,
  • oraz fizyczności.

Uczucia, które mogą się pojawić przy depresji, to przede wszystkim smutek, poczucie winy, uczucie przytłoczenia obowiązkami, codziennością, bezradność, frustracja, irytacja, brak pewności siebie.
Osoby doświadczające depresji są czarnowidzami, ponieważ negatywnie postrzegają siebie i otaczający je świat. Dotyczy to zarówno ich przeszłości, teraźniejszości, jak i przyszłości. To potrójne skumulowanie Aaron Beck nazwał triadą depresyjną. Nieustannie pojawiające się myśli typu „Jestem porażką, nic mi nie wychodzi, jestem wszystkiemu winna, ludziom byłoby lepiej beze mnie, życie jest bezwartościowe” należą do trzeciej kategorii objawów depresji, dodatkowo dochodzi do tego myśl, że mimo swojej „bezwartościowości” nadal trzeba wypełniać obowiązki i opiekować się dzieckiem (poczucie bycia przymuszonym do spełniania swoich powinności). W tej kategorii pojawiają się także myśli samobójcze.
Ostatnią z kategorii są objawy fizyczne. Możemy wyróżnić wśród nich takie czynniki, jak: ciągłe zmęczenie, bóle głowy i mięśni, zawroty głowy, zaburzony sposób odżywiania (zwiększone lub zmniejszone łaknienie), zaburzenia snu (zwiększone lub zmniejszone zapotrzebowanie na sen), nerwobóle.
Zmiany w zachowaniu dotyczą np. zmian w obrębie aktywności społecznych, zaniedbywania swoich obowiązków (pozostawianie dziecka bez opieki, płaczącego), nadużywania substancji psychoaktywnych, niezdolność do koncentracji, oddalenie się od rodziny i przyjaciół, niechęć do partnera.
Jednak z racji szczególnego okresu, jakim są narodziny dziecka, część z tych objawów jest trudna do zaobserwowania u kobiet po porodzie. Zaburzenia snu mogą być spowodowane jedynie częstymi pobudkami dziecka, karmieniem nocnym, utrata wagi ciała jest naturalnym procesem w okresie połogu, a spadek libido jest spowodowany zmęczeniem oraz wahaniami hormonalnymi. Dlatego też do objawów depresji poporodowej dołączane są także symptomy związane z relacją z dzieckiem - nadmierna obawa o jego życie i zdrowie, niezwiązana z jego faktycznym stanem, a także słabsza więź z dzieckiem. Oznaką depresji poporodowej jest też krążenie myślami wokół krzywd wyrządzanych dziecku (np. z powodu zaniedbania), poczucie winy, które wynika z oczekiwań wobec entuzjazmu kobiety odnośnie nowej roli, którą wypełnia, a do której nie czuje się gotowa. Jedno z badań pokazało także, że wśród kobiet dotkniętych depresją poporodową ponad 60% doświadcza także zaburzeń lękowych.
Okres połogu jest silnie stresujący dla kobiet, także ze względu na przebyty poród. Niestety, nie zawsze odbywa się on w sposób oczekiwany przez kobietę. W przypadku porodu z komplikacjami, a często także z racji nieprzychylności ze strony personelu szpitala, traci ona wiarę w swoją sprawczą rolę matki, już na początku swojej drogi w macierzyństwie czuje się bezradna. Opieka okołoporodowa nie zawsze wspiera matki w sposób, który mógłby zapobiegać pogorszeniu ich samopoczucia.
Badania wskazują, że wcześniactwo, niska waga urodzeniowa dziecka także mogą przyczynić się do zwiększenia ryzyka wystąpienia depresji poporodowej u matki. Za to czynnikiem zmniejszającym to ryzyko jest m.in. kontakt skóra do skóry z dzieckiem po narodzinach, karmienie piersią, nawiązanie bliskiej relacji z dzieckiem od pierwszych chwil życia noworodka.
Istotnym elementem, na który należałoby zwrócić uwagę przy diagnozowaniu zaburzeń nastroju u kobiety w połogu i późniejszym okresie, jest także jej ogólna sytuacja życiowa. Jeśli przechodzi ona trudne chwile, mierzy się ze stresującymi zdarzeniami, jest w konflikcie z partnerem lub rodziną, zdecydowanie zwiększa się prawdopodobieństwo wystąpienia depresji poporodowej.
Poczucie winy oraz obwinianie się za negatywne emocje w stosunku do dziecka, paradoksalnie mogą doprowadzić do jeszcze większej eskalacji myśli agresywnych wobec niego. Tłumienie emocji, kumulowanie ich w sobie oraz próba „zduszenia” powodują, że te nawarstwiają się, co może wywołać efekt odwrotny do oczekiwanego. Jeśli zaś kobieta czuje się winna lub obawia się tego, co odczuwa, może stać się nadmiernie przeciążona agresywnymi myślami dotyczącymi dziecka lub siebie. Dlatego istotne jest, by wspierać kobiety w ich emocjach, także tych trudnych, by mogły powiedzieć otwarcie, co czują, oraz by działo się to w nieoceniającej, empatycznej atmosferze (Chrzan-Dętkoś, Dyduch-Maroszek, Humięcka, 2012).
Istotne w diagnozie depresji poporodowej jest odróżnienie jej od smutku poporodowego, czyli tak zwanego „baby-blues”. Jak podają statystyki, dotyka on nawet około 80% kobiet. Głównym czynnikiem odróżniającym te dwa zaburzenia jest ich czas trwania oraz to, w jaki sposób wpływają na więź i kontakt matki z dzieckiem. 
Zwykle baby-blues pojawia się u kobiet w kilka dni po porodzie (wtedy następuje na...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań czasopisma "Doradca w Pomocy Społecznej"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • pełen dostęp do archiwalnych numerów czasopisma w wersji elektronicznej
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy