Dołącz do czytelników
Brak wyników

Prawo pod lupą

28 lutego 2019

NR 61 (Luty 2019)

Zwrot świadczeń w praktyce

0 209

Jak skutecznie przeprowadzić procedurę dochodzenia zwrotu wydatków na świadczenia, nienależnie pobranych świadczeń oraz zastępczo wniesionych opłat za DPS.

Zgodnie z ogólnymi zasadami ustawy z dnia 
12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (t.j.: Dz. U. z 2018 r., poz. 1508 z późn. zm.), udzielanie świadczeń z pomocy społecznej ma charakter bezzwrotny i nieodpłatny. Zasady te jednak nie dotyczą sytuacji, w których świadczenie uzyskane zostało nienależnie albo też z mocy przepisów szczególnych ustawy przewidziana jest odpłatność za udzielone świadczenia niepieniężne lub też partycypacja podmiotów wskazanych w ustawie w tych opłatach.

Ustawa o pomocy społecznej w przepisie art. 6 pkt 16 definiuje nienależnie pobrane świadczenie jako świadczenie pieniężne uzyskane na podstawie przedstawionych nieprawdziwych informacji lub niepoinformowania o zmianie sytuacji materialnej lub osobistej. Postępowanie w przedmiocie ustalenia nienależnie pobranego świadczenia jest postępowaniem związanym z postępowaniem w przedmiocie przyznania świadczenia

z pomocy społecznej, w tym sensie, że jest konsekwencją uznania, iż wypłacone świadczenie zostało nienależnie pobrane. Badaniu w postępowaniu związanym z ustaleniem czy wypłacone świadczenie było świadczeniem nienależnie pobranym, w rozumieniu art. 6 pkt 16 ustawy o pomocy społecznej, podlega zatem fakt wcześniejszego wyeliminowania z obrotu prawnego decyzji przyznającej świadczenie z pomocy społecznej, jego wypłaty, wysokości tego świadczenia oraz przeprowadzenie dowodów pozwalających na uznanie bądź nie, że strona postępowania poinformowania była o okolicznościach, których wystąpienie spowoduje uznanie świadczenia za nienależnie pobrane.

Warunkiem wydania decyzji o zwrocie nienależnie pobranego świadczenia jest przede wszystkim uprzednie uchylenie lub zmiana decyzji, na podstawie której to świadczenie zostało przyznane. Dopóki decyzja taka nie jest ostateczna, brak jest podstaw do przyjęcia, że pobrane świadczenie na podstawie decyzji przyznającej to świadczenie jest świadczeniem nienależnym. Uznanie świadczenia za nienależne i nałożenie obowiązku jego zwrotu, bez uprzedniego wzruszenia decyzji przyznającej to świadczenie, prowadziłoby bowiem do sytuacji, w której w obrocie prawnym pozostawałyby dwie sprzeczne ze sobą decyzje administracyjne: jedna przyznająca świadczenie oraz druga nakładająca obowiązek jego zwrotu. Należy wskazać w tym miejscu, że przepis art. 106 ust. 5 ustawy o pomocy społecznej dopuszcza zmianę lub uchylenie decyzji na niekorzyść osoby bez jej zgody, między innymi w przypadku pobrania nienależnego świadczenia.

 WAŻNE
W przypadku ustalenia, że w danej sprawie mamy do czynienia z nienależnie pobranym świadczeniem, w dalszej konsekwencji zastosowanie znajdzie przepis art. 98 ustawy o pomocy społecznej, który stanowi, że świadczenia nienależnie pobrane podlegają zwrotowi od osoby lub rodziny korzystającej ze świadczeń z pomocy społecznej, niezależnie od dochodu rodziny. 

 

Przy czym w zdaniu drugim tego przepisu ustawodawca wskazał, iż przepis art. 104 ust. 4 ustawy o pomocy społecznej stosuje się odpowiednio. Przepis ten stanowi, że w przypadkach szczególnie uzasadnionych, zwłaszcza jeżeli żądanie zwrotu wydatków na udzielone świadczenie, z tytułu opłat określonych w ustawie oraz z tytułu nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części, stanowiłoby dla osoby zobowiązanej nadmierne obciążenie lub też niweczyłoby skutki udzielanej pomocy, właściwy organ, który wydał decyzję w sprawie zwrotu należności, na wniosek pracownika socjalnego lub osoby zainteresowanej, może odstąpić od żądania takiego zwrotu, umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty.

Pominięcie w postępowaniu o zwrot nienależnie pobranego świadczenia możliwości zastosowania przez organ orzekający o zwrocie, normy zawartej w art. 104 ust. 4 ustawy o pomocy społecznej, stanowi istotny błąd proceduralny – mogący skutkować uchyleniem decyzji orzekającej o zwrocie nienależnie pobranego świadczenia. Zgodnie z utrwalonym już obecnie orzecznictwem sądów administracyjnych, wykładni 
art. 98 ustawy o pomocy społecznej nie można dokonywać w oderwaniu od art. 104 ust. 4 ustawy, który ustawa nakazuje stosować odpowiednio. Rozpoznając sprawę zwrotu nienależnie pobranego świadczenia, która – co do zasady – wszczynana jest z urzędu, organ orzekający o zwrocie w toku tego postępowania jest obowiązany, stosownie do art. 104 ust. 4 ustawy, zbadać, czy nie zachodzą przesłanki do odstąpienia od żądania zwrotu. Wymagać to będzie ustalenia w ramach tego samego postępowania, czy zachodzi przypadek szczególnie uzasadniony, zwłaszcza ze względu na sytuację osoby zobowiązanej do zwrotu. Wobec ustawowego warunku złożenia wniosku, jeśli wniosek taki nie zostanie złożony przez pracownika socjalnego, organ orzekający o zwrocie powinien pouczyć stronę o takiej możliwości. Wynika to nie tylko z omawianego przepisu, lecz także z zasady ogólnej Kodeksu postępowania administracyjnego zawartej w przepisie art. 9 k.p.a.. Należy wskazać w tym miejscu, że przepis ten nakłada na organy administracji publicznej obowiązek należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania administracyjnego.
 
Organy ponadto czuwają nad tym, aby strony i inne osoby uczestniczące w postępowaniu nie poniosły szkody z powodu nieznajomości prawa, i w tym celu udzielają im niezbędnych wyjaśnień i wskazówek. Dodatkowo należy tu wskazać na treść art. 10 § 1 k.p.a. gwarantującego stronom prawo czynnego udziału w postępowaniu. W tym kontekście organ orzekający o zwrocie ma obowiązek pouczyć stronę o możliwości złożenia wniosku, a następnie wniosek taki rozpoznać. W orzecznictwie sądów administracyjnych powszechnie przyjmuje się, że naruszenie wyżej wymienionych zasad i pozbawienie strony możliwości skorzystania z jej uprawnień może mieć istotny wpływ na wynik sprawy i prowadzić do uchylenia decyzji.

Norma zawarta w przepisie art. 104 ust. 4 ustawy o pomocy społecznej ma na celu ochronę strony zobowiązanej do zwrotu, nawet nienależnie pobranego, świadczenia. Przepis ten koreluje wprost z określoną w art. 100 ust. 1 ustawy o pomocy społecznej zasadą kierowania się w postępowaniu w sprawie świadczeń z pomocy społecznej dobrem osób korzystających z pomocy społecznej i ochroną ich dóbr osobistych.

Z powyższego wynika zatem, że wydanie decyzji orzekającej o zwrocie nienależnie pobranego świadczenia powinno poprzedzić postępowanie wyjaśniające, w trakcie którego pracownik socjalny powinien dokonać analizy aktualnej sytuacji materialnej, życiowej i rodzinnej osoby (rodziny) zobowiązanej do zwrotu świadczenia oraz rozważyć możliwość wystąpienia ze stosownym wnioskiem, o jakim mowa w art. 104 ust. 4 ustawy o pomocy społecznej. Dopiero w przypadku gdyby nie zachodziły przesłanki do zastosowania tego przepisu lub osoba (rodzina) odmawiały współpracy z pracownikiem socjalnym w tym zakresie (pomimo obowiązku wynikającego z art. 4 ustawy o pomocy społecznej) powstaje otwarta droga do żądania zwrotu nienależnie pobranego świadczenia pieniężnego z pomocy społecznej.

 


Dochodzenie zwrotu wydatków oraz wniesionych zastępczo opłat za DPS

Zgodnie z ogólną zasadą wynikającą z przepisu art. 96 ust. 1 pkt 1 ustawy o pomocy społecznej, obowiązek zwrotu wydatków poniesionych na świadczenia z pomocy społecznej spoczywa na osobie i rodzinie korzystającej ze świadczeń z pomocy społecznej. W przypadku gdyby dokonanie zwrotu przez osobę lub rodzinę nie było możliwe, obowiązek zwrotu obciąża spadkobierców osoby, która korzystała ze świadczeń z pomocy społecznej – z masy spadkowej, w dalszej kolejności małżonka, zstępnych przed wstępnymi osoby korzystającej ze świadczeń z pomocy społecznej, ale tylko w przypadku, gdyby nie dokonany został zwrotu wydatków przez same osoby korzystające lub ich spadkobierców, w wysokości przewidzianej w decyzji dla osoby lub rodziny korzystającej ze świadczeń z pomocy społecznej (art. 96 ust. 1 pkt 2 i 3 ustawy). Należy wskazać w tym miejscu, że obowiązek zwrotu środków wypłaconych z pomocy społecznej przez małżonka, zstępnych i wstępnych zmarłego jest obowiązkiem subsydiarnym wobec braku możliwości dokonania zwrotu przez spadkobierców. Oznacza to, że małżonek, zstępni oraz wstępni zobowiązani są do zwrotu wydatków na świadczenia z pomocy społecznej dopiero wówczas, gdy zwrotu nie dokonała zarówno osoba korzystająca ze świadczenia, jak i spadkobiercy takiej osoby.

We wszystkich ww. przypadkach wydatki na usługi, pomoc rzeczową, posiłki, zasiłki na ekonomiczne usamodzielnienie, zasiłki okresowe i zasiłki celowe przyznane pod warunkiem zwrotu podlegają zwrotowi w części lub całości, tylko wtedy, gdy dochód na osobę w rodzinie osoby zobowiązanej do zwrotu wydatków przekracza kwotę kryterium dochodowego (art. 96 ust. 2 ustawy).

W odniesieniu do opłat za pobyt w ośrodkach wsparcia i mieszkaniach chronionych, zgodnie z przepisem art. 97 ust. 1 ustawy o pomocy społecznej, opłaty te ustalane są przez podmiot kierujący w uzgodnieniu z osobą kierowaną, uwzględniając przyznany zakres usług. Osoby te jednak nie ponoszą opłat, jeżeli dochód osoby samotnie gospodarującej lub dochód na osobę w rodzinie nie przekracza kwoty kryterium dochodowego.

Jeżeli natomiast chodzi o domy pomocy społecznej, to zgodnie z przepisem art. 61 ust. 1 ustawy o pomocy społecznej obowiązanymi do wnoszenia opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej są w kolejności:
mieszkaniec domu, a w przypadku osób małoletnich przedstawiciel ustawowy z...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań czasopisma "Doradca w Pomocy Społecznej"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • pełen dostęp do archiwalnych numerów czasopisma w wersji elektronicznej
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy