Zaburzenia związane z używaniem substancji – podział uzależnień i kryteria uzależnienia według ICD-11

Systemy klasyfikacyjne, takie jak amerykański DSM-5-TR1 oraz międzynarodowa ICD-112, dostarczają ujednoliconych ram do diagnozowania, rejestrowania i analizowania problemów zdrowotnych na świecie. Współcześnie, zamiast mówić po prostu o „uzależnieniu” (zwłaszcza „uzależnieniu od narkotyków”), używa się bardziej neutralnego określenia – „zaburzenie używania substancji” (ZUS). Czym jest zaburzenie używania substancji? ZUS jest złożonym problemem, który łączy w sobie objawy umysłowe (poznawcze), zachowania oraz reakcje fizjologiczne. To, co jest kluczowe w zrozumieniu uzależnienia, to fakt, że rzadko jest ono wyłącznie biologiczne, a często pełni złożone funkcje psychologiczne i społeczne. Mówiąc prościej, uzależnienie to patologiczny wzorzec, w którym:

• neurobiologia (mózg): wszystkie substancje (i hazard) silnie aktywują w mózgu tzw. układ nagrody, co sprawia, że chcemy powtarzać dane zachowanie, nawet jeśli jest szkodliwe;
• psychologia (umysł): uzależnienie działa jak „proteza samouspokajania”, pomagając nastolatkom radzić sobie z emocjami – łagodzi silne napięcie, lęk, dysforię (złe samopoczucie) lub wstyd. Pozwala też na chwilowe zapomnienie o problemach rodzinnych czy presji szkolnej;
• społeczeństwo (relacje): używanie substancji może „kupować” akceptację w grupie rówieśniczej, maskować nieśmiałość lub dawać iluzję autonomii.

Chociaż tradycyjnie mówi się o uzależnieniach fizycznych, psychicznych i społecznych, współczesna diagnoza (według DSM-5-TR) grupuje objawy w cztery główne domeny. Domeny te obejmują wszystkie elementy tradycyjnych podziałów, pozwalając lepiej uchwycić, jak problem się manifestuje (patrz tabela 1).

Warto pamiętać, że oprócz substancji w klasyfikacjach medycznych uwzględniane są uzależnienia behawioralne. 
Uzależnienie jest jak silny, szybko działający „awaryjny wyłącznik” dla emocji. Zamiast budować trwałe, skomplikowane systemy radzenia sobie, młoda osoba sięga po łatwy i natychmiastowy sposób na ulgę, jak na przykład użycie magicznego przycisku. Mózg zapamiętuje ten „przycisk” jako najlepsze rozwiązanie (nagroda), ale jego używanie stopniowo niszczy resztę życia poprzez konsekwencje i utratę kontroli.

Najczęstsze używki i uzależnienia wśród dzieci i młodzieży – działanie i konsekwencje zdrowotne

Zaburzenia związane z używaniem substancji psychoaktywnych (ZUS) dotykają 10 klas substancji, z których każda ma zdolność do intensywnej aktywacji układu nagrody w mózgu, co prowadzi do przymusowego zażywania i zaniedbywania normalnych aktywności (APA, 2022, 3895). Wczesne używanie substancji w okresie adolescencji, kiedy rozwój mózgu jest intensywny, wiąże się z podwyższonym ryzykiem długotrwałego upośledzenia.

Najbardziej popularne używki i skala występowania u młodzieży

Wśród najczęściej nadużywanych substancji, szczególnie w kontekście młodzieży, wyróżnia się alkohol i konopie indyjskie (marihuanę):

• alkohol – wśród amerykańskich adolescentów w wieku 12–17 lat, 12-miesięczna prewalencja zaburzenia używania alkoholu (ZUA) wynosiła 4,6% (APA, 20...