Dołącz do czytelników
Brak wyników

Zdaniem psychologa

7 czerwca 2022

NR 91 (Maj 2022)

Jakie są procedury wysłuchania dzieci w postępowaniu cywilnym?

0 67

Według Agencji Praw Podstawowych Unii Europejskiej (FRA, 2017) każdego roku 2,5 mln dzieci jest angażowanych w postępowania sądowe w UE. Udział dzieci jest kluczowy, na co wskazują zapisy prawa międzynarodowego oraz Konwencji Narodów Zjednoczonych o prawach dziecka. Zapewnienie przyjaznych warunków podczas wysłuchania w sprawach cywilnych jest istotne dla sprawnego funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości. Niezbędne jest, aby dzieci uczestniczące w wysłuchaniu czuły się bezpieczne i szanowane, a także aby minimalizować stres i ryzyko ich wtórnej traumatyzacji.

Wysłuchanie jako szczególny charakter relacji z dzieckiem

Rozmowa, której celem jest umożliwienie mu wyrażenia własnych poglądów we wszystkich sprawach, które go dotyczą.
Zwięzłą definicję zawarto w propozycji Standardów wysłuchania dziecka w postępowaniu cywilnym: „Wysłuchanie jest czynnością zmierzającą do ustalenia zdania dziecka w sprawie, która go dotyczy. Wysłuchanie nie zmierza do uzyskania materiału dowodowego w sprawie dotyczącej dziecka”. Celem wysłuchania przez sędziego jest zapewnienie dziecku prawa do swobodnego wypowiadania się w każdej sprawie, zorientowania się, w jaki sposób spostrzega problemy rodzinne i swoją sytuację. Informacje te są istotne w procesie podejmowania decyzji przez sąd, mających zabezpieczać dobro dziecka oraz przeciwdziałać jego krzywdzie.
Instytucja wysłuchania dziecka została uregulowana prawnie na mocy art. 216 Kodeksu postępowania cywilnego (k.p.c) oraz art. 576 § 2 k.p.c. Od czasu jej wprowadzenia nowelizacją ustawy z dnia
6 listopada 2008 r. o zmianie ustawy Kodeks rodzinny i opiekuńczy oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 220, poz. 1431) sądy korzystają z niej stosunkowo rzadko, ale konieczność dostosowania się do obowiązującego prawa przyczynia się do coraz częstszego wysłuchiwania dzieci. Obowiązek wysłuchania dziecka i w miarę możliwości uwzględnienia jego zdania wynika już z zapisów art. 72 pkt 3 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. Prawo dziecka do wyrażania własnych poglądów zostało również ujęte w Konwencji o prawach dziecka przyjętej przez Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych dnia 20 listopada 1989 r. – wysłuchanie nie ogranicza się tutaj do powołanej przepisami instytucji, obejmuje wszystkie konteksty życia dziecka.
Warunki prowadzenia wysłuchania dziecka wynikają z § 186 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 18 czerwca 2019 r. w sprawie Regulaminu urzędowania sądów powszechnych: w możliwie przystosowanym do tego pomieszczeniu, także poza budynkiem sądu, sporządza się notatkę urzędową. Obowiązujące w Polsce przepisy dotyczące wysłuchania małoletniego są niekompletne, wymagają doprecyzowania kilku istotnych zagadnień, w tym roli psychologa (Wybrańczyk, 2020).

POLECAMY

Brakuje standardów prowadzenia wysłuchania

Instytucja wysłuchania dziecka została powołana do troski o dobro dziecka, ale jest realizowana w taki sposób, że jemu zagraża.
Dotąd w przepisach prawa nie uporządkowano standardów prowadzenia wysłuchania. Brakuje jasnych zasad. Na uwagę zasługują postulaty prowadzenia go przez jednego sędziego, jeden raz, z zakazem utrwalania wypowiedzi dziecka, sędzia sporządzałby notatkę urzędową zawierającą jego wnioski. Pomoc psychologa może być przydatna na różnych etapach. Standardy są podstawą ujednolicenia powszechnej praktyki, są podstawą jej przejrzystości i mogą zabezpieczać interesy dziecka. Propozycje dotyczące organizowania wysłuchania przedstawiła Fundacja Dajemy Dzieciom Siłę z Warszawy, udostępniając materiały dla profesjonalistów na swojej stronie internetowej (https://edukacja.fdds.pl/course/view.php? id=164).

Sędziowie rodzinni potrzebują umiejętności

Wysłuchanie nader często mylone jest z przesłuchaniem i ma to swoje praktyczne konsekwencje w sposobie jego prowadzenia. Udział w wysłuchaniu wymaga szeregu kompetencji: budowania kontaktu z dzieckiem, zadawania pytań, a także udzielania wsparcia. Takie umiejętności wymagają treningu, ale także wiedzy z zakresu psychologii rozwojowej, poznawczej i sądowej. Dlatego znacząca jest współpraca sędziego z psychologiem.
Przed wysłuchaniem należy przygotować zagadnienia, które wymagają wyjaśnienia (z uwzględnieniem stanowiska stron/uczestników postępowania), odpowiednio dostosować miejsce wysłuchania i zaplanować czynność, uwzględniając wiek dziecka oraz poziom jego rozwoju. Termin wysłuchania powinien być dostosowany do stanu fizycznego i psychicznego dziecka, w tym uwzględniać jego aktualny stan emocjonalny. W przypadku, gdy postępowanie dotyczy więcej niż jednego dziecka, termin wysłuchania powinien zostać ustalony indywidualnie dla każdego. Zarówno sędzia, jak i psycholog powinni rozważyć, czy wysłuchanie dziecka jest wskazane.
Decydując o wysłuchaniu dziecka, należy rozważyć jego perspektywę psychologiczną. Już na etapie planowania dokonujemy rzetelnej, wstępnej oceny, czy czynność ta może wiązać się z jakimś ryzykiem dla dobra dziecka. Udział w wysłuchaniu może wtórnie traumatyzować dziecko i stanowić ryzyko poważnych kryzysów psychologicznych. Należy unikać wikłania dziecka w konflikt sądowy, obciążania odpowiedzialnością za rozstrzygnięcia w sprawie. Każdorazowo należy poważnie rozważyć, czy angażować dzieci, które są już objęte pomocą psychologa, psychoterapeuty lub lekarza psychiatry.
Wedle obowiązujących w Polsce przepisów należy rozważyć rozwój umysłowy, stan zdrowia oraz stopień dojrzałości dziecka. Cenne są więc wiadomości specjalne, którymi dysponuje biegły psycholog. Pomimo tego sąd oraz strony (uczestnicy postępowania) nie zawsze zwracają się do psychologa o poczynienie takich ustaleń jeszcze przed zaplanowaniem udziału dziecka w wysłuchaniu. Zdarza się, że uznaje się wysłuchanie niejako za obligatoryjne, wówczas wysłuchiwane są dzieci, które w związku z trwającym od lat konfliktem rodzicielskim wykazują zaburzenia internalizacyjne lub eksternalizacyjne.
Dużo częściej czynność ta powinna być poprzedzona badaniem psychologicznym, weryfikacją dokumentacji z akt sprawy. Wysłuchanie powinno być zaplanowane, dostosowane do możliwości rozwojowych dziecka, z poszanowaniem jego godności i autonomii. Należy przede wszystkim ustalić, czy będzie zgodne z dobrem dziecka.

Sędzia sporządza notatkę, nie zapisuje wypowiedzi dziecka

Obecność protokolanta i sporządzanie protokołu z tej czynności jest niemal normą, tymczasem: „Celem wysłuchania nie jest zgromadzenie materiału dowodowego, ale zapoznanie się sędziego ze stanowiskiem dziecka. Należy pamiętać, że dołączenie pełnego protokołu lub nagrania do akt sprawy pozwalałoby na zapoznanie się z nimi przez uczestników postępowania, w tym rodziców” (Słyk, 2015, 26). Bywa, że zamiast protokołu sporządzana jest notatka urzędowa zawierająca zapis wypowiedzi dziecka. Rodzice dokładnie zapoznają się z treścią protokołu i reagują na utrwalone treści, nieraz w silnych emocjach konfrontując z nimi dziecko. W niektórych rodzinach incydentalna, reaktywna złość rodzica zmienia się w chroniczną wściekłość. Dzieci zależnie od poziomu rozwoju poznawczego i osobowościowego, interpretując świat, identyfikują się ze stanowiskiem któregoś z rodziców albo pozostają w większej zależności wobec jednego z nich. Wybierają również strategię neutralności, obwiniają siebie za konflikty w rodzinie albo doświadczają jakichś objawów psychopatologicznych, sygnalizując problem.

Pediatryczny medyczny stres traumatyczny – a może sądowy stres traumatyczny?

Związek medycyny i psychologii jest bezdyskusyjny. W medycynie coraz większą uwagę zwraca się na pediatryczny medyczny stres traumatyczny (pediatric medical traumatic stress – PMTS) występujący u dzieci uczestniczących w różnorodnych procedurach medycznych, jak i ich rodzin, podkreśla się wpływ środowiska medycznego zarówno na dziecko, jak i na rodzica (Shea, Athanasakos, Cleeve, Croft, Gibbs, 2021; Maryniak, 2015). PMTS definiuje się jako „zestaw psychologicznych i fizjologicznych reakcji dzieci i ich rodzin na ból, uraz, poważną chorobę, procedury medyczne oraz inwazyjne lub przerażające doświadczenia związane z leczeniem” (Kazak, Price, Kassam-Adams, 2017). Subiektywne doświadczanie choroby i interwencji (procedur) medycznych wiąże się z obniżonym funkcjonowaniem takich dzieci, gorszą sprawnością fizyczną, także szkolną, objawami paniki, trudnościami w separacji od opiekuna, pobudzeniem, bezsennością, intruzywnymi wspomnieniami (Shea i in. 2021; Maryniak, 2015). Obecne są więc objawy stresu pourazowego, ale dziecko takie może nie spełniać kryteriów klasyfikacyjnych PTSD. Kryzys sytuacyjny może mieć coraz bardziej przewlekły charakter choćby wskutek ujawnienia się odległych w czasie konsekwencji traumatycznego zdarzenia.
Analogicznie rozumieć można sytuację dzieci i ich rodzin w kontekście toczącego się postępowania sądowego. Sądowa procedura wysłuchania dziecka może być przyczyną doświadczania trudności podobnych do procedur medycznych. Może generować różnorodne reakcje dzieci i młodzieży na tę sytuację, dodatkowo niepokoić dziecko już uwikłane w konflikt rodzicielski albo przeżywające silną reakcję adaptacyjną. Stres doświadczany przez dzieci wiąże się już z samą koniecznością uczestniczenia w procedurach sądowych, także w pośredni sposób, kiedy dziecko wysłuchuje szeregu informacji na temat trwającego postępowania sądowego. Ponadto dziecko ma dokonać refleksji nad własną sytuacją z uwagi na konieczność rozmowy w sądzie. Refleksja ta i wypowiedź dziecka w sądzie będzie miała konsekwencje, więc wywołuje stres.
Wysłuchanie dziecka bywa nieraz wykorzystywane przez strony do manipulowania. Materiał zgromadzony w aktach daje podstawę do założenia hipotezy o manipulowaniu przez stronę lub obie strony. Szczególnie długi okres trwającego konfliktu sądowego, inicjowanie kolejnych postępowań jest wyzwaniem dla wymiaru sprawiedliwości, a przez to biegłych. Są to również sytuacje, w których uważam, że szczególnie rozważnie należy zastanowić się nad tym, czy w ogóle wysłuchiwać dziecko, które od wielu lat funkcjonuje w złożonym układzie zależności warunkowanych konfliktem rodzicielskim. Dziecko w takiej rodzinie jest już znacznie przeciążone emocjonalnie albo wykształciło adaptacyjne zobojętnienie, albo za wszelką cenę unika tematu problemów rodzinnych. Zresztą w przewlekle trwających postępowaniach z zakresu prawa rodzinnego często po prostu brakuje rozwiązań. Przewlekłość postępowania w sądzie wiąże się z chronicznym kryzysem w rodzinie, do którego dziecko zwykle w jakiś sposób dostosowuje się, ale wpływ ten wywierany jest również na kształtującą się osobowość: „(...) otoczenie dostarcza bodźców niezbędnych do tego, aby dziecko mogło przejawiać charakterystyczne wzorce reakcji” (Malberg, Rosenberg, Malone, 2020, 80).

Zaburzenia rodziców

W szczególnie trudnych okolicznościach znajduje się dziecko głębiej zaburzonych osobowościowo rodziców albo tych, którzy w toku kryzysu sądowego utracili zdolność mentalizowania, ulegli wrogim i mściwym impulsom, ciągle rozgrywanym w działaniu, zbudowali już na tyle silne koalicje przeciwko byłemu partnerowi, że trudno im jest się teraz wycofać. W procesie psychoterapii indywidualnej tej niehomogenicznej grupy rodziców można uzyskać dostęp zarówno do ich przekonań, jak i strategii manipulacji lub innego rodzaju wpływów wywieranych na dziecko: „Wszystko mu dałam. Jestem idealną mamą, nie potrafiłby mnie zawieść”, „Synem jest łatwo sterować”, „Celowo wybieram jakieś treści z SMS i pokazuję córce, aby mogła zobaczyć, jaką osobą jest jej ojciec. Musi znać prawdę”, „Mój syn wiedział, że po rozwodzie jest mi źle, bo czułem się porzucony, skrzywdzony, więc powiedział w sądzie, co powiedział i mogłem poczuć się bezpiecznie”. Wysłuchanie dziecka w kontekście manipulowania, włączania go do rozgrywającej się pomiędzy rodzicami walki trzeba uznać za narażające dziecko na utratę dobra, jakim jest zdrowie psychiczne. Przytoczone wypowiedzi są ilustracją możliwych trajektorii rozwojowych dzieci wychowywanych w atmosferze konfliktu sądowego. Różne taktyki man...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań czasopisma "Doradca w Pomocy Społecznej"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • pełen dostęp do archiwalnych numerów czasopisma w wersji elektronicznej
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy