Dołącz do czytelników
Brak wyników

Prawo pod lupą

5 kwietnia 2022

NR 89 (Marzec 2022)

Refleksje nad wspieraniem rodziny i systemem pieczy zastępczej w kontekście projektowanych zmian do ustawy

0 207

W ostatnich latach kilkukrotnie podejmowano próby znowelizowania ustawy o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej. Jednak projekty przygotowanych zmian nie zostały sfinalizowane. Obecnie zaproponowana nowelizacja ma jednak szanse na uchwalenie. Jeśli zostanie ona przyjęta przez ustawodawcę, stanowić będzie duże wyzwanie dla jednostek realizujących zadania przede wszystkim z zakresu pieczy zastępczej i adopcji.

Zanim przejdziemy do zasygnalizowania zmian, chciałybyśmy przekazać kilka refleksji dotyczących wspierania rodziny „tu i teraz”, w szczególności zaś nasze spostrzeżenia w zakresie realizowania przez samorządy zadań dotyczących wspierania rodziny biologicznej.

Projekt ustawy w części dotyczącej pracy z rodziną biologiczną nie wprowadza znaczących zmian. Pragniemy jednak przypomnieć istniejące zapisy, gdyż działania na rzecz wsparcia rodzin biologicznych są ciągle dalekie od założeń ustawodawcy. Przypomnimy obowiązujące zapisy, gdyż naszym zdaniem ciągle jeszcze w wielu gminach nie stały się one podstawą działań na rzecz rodzin doświadczających problemów w sferze realizacji funkcji opiekuńczo-wychowawczych. Zacznijmy od początku – art. 2 ustawy o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej stanowi, że wspieranie rodzin przeżywających trudności w wypełnianiu funkcji opiekuńczo-wychowawczych to zespół planowanych działań mających na celu przywrócenie rodzinie zdolności do wypełniania tych funkcji. Naszym zdaniem najistotniejsze jest określenie – „zespół planowanych działań”, czyli nie jedna forma wsparcia, jaką najczęściej jest przyznanie asystenta rodziny, ale cały katalog działań. Dalej ustawodawca określa, kogo czyni odpowiedzialnym za te działania: zapisy zawarte w art. 3 ust. 1 ustawy jasno określają, że obowiązek wspierania rodziny przeżywającej trudności w wypełnianiu funkcji opiekuńczo-wychowawczych oraz organizacji pieczy zastępczej, w zakresie ustalonym ustawą, spoczywa na jednostkach samorządu terytorialnego oraz na organach administracji rządowej. Ustępy 2 i 3 z kolei wskazują na partnerów i sposób realizacji tych działań – obowiązek, o którym mowa w ust. 1, jednostki samorządu terytorialnego oraz organy administracji rządowej realizują w szczególności we współpracy ze środowiskiem lokalnym, sądami i ich organami pomocniczymi, Policją, instytucjami oświatowymi, podmiotami leczniczymi, a także kościołami i związkami wyznaniowymi oraz organizacjami społecznymi. Zadania z zakresu wspierania rodziny i systemu pieczy zastępczej są realizowane zgodnie z zasadą pomocniczości, zwłaszcza gdy przepisy ustawy przewidują możliwość zlecania realizacji tych zadań przez organy jednostek samorządu terytorialnego.

POLECAMY


Prawidłowa opieka nad dzieckiem

Ustawodawca bardzo silnie wskazuje na rolę samorządów terytorialnych we wspieraniu rodziny biologicznej, która samodzielnie nie radzi sobie z prawidłową opieką nad dzieckiem. Nie zakłada, że najlepszym rozwiązaniem jest umieszczenie dzieci w pieczy zastępczej – przeciwnie, uznaje, że takie rozwiązanie może być zastosowane tylko wtedy, gdy wyczerpano wszystkie instrumenty wsparcia rodziny i dziecka i dodatkowo dalszy pobyt dziecka w jego środowisku rodzinnym może zagrażać życiu i zdrowiu. Akcentujemy tę oczywistą prawdę, gdyż czasami mamy wrażenie, że umieszczenie dziecka w pieczy zastępczej jest traktowane, niestety również przez służby socjalne, jako rodzaj działań prewencyjnych. Bo coś się może zdarzyć, bo dziecku będzie w rodzinie zastępczej lepiej, bo będzie miało lepsze warunki. Bardzo zależy nam na wywołaniu tak u pracowników socjalnych, jak i asystentów rodziny refleksji, czy na pewno jest to najlepsze rozwiązanie? Należy pamiętać, że zabieramy dziecku rodziców. Należy pamiętać o zapisach art. 4 ustawy, że stosując ją, należy mieć na względzie podmiotowość dziecka i rodziny oraz prawo dziecka do:

  • wychowania w rodzinie, a w razie konieczności wychowywania dziecka poza rodziną – do opieki i wychowania w rodzinnych formach pieczy zastępczej, jeśli jest to zgodne z dobrem dziecka;
  • powrotu do rodzin.

Natomiast art. 8 ustawy bardzo jasno określa – rodzinie przeżywającej trudności w wypełnianiu funkcji opiekuńczo-wychowawczych wójt zapewnia wsparcie, które polega w szczególności na:
analizie sytuacji rodziny i środowiska rodzinnego oraz przyczyn kryzysu w rodzinie;

  • wzmocnieniu roli i funkcji rodziny;
  • rozwijaniu umiejętności opiekuńczo-wychowawczych rodziny;
  • podniesieniu świadomości w zakresie planowania oraz funkcjonowania rodziny;
  • pomocy w integracji rodziny;
  • przeciwdziałaniu marginalizacji i degradacji społecznej rodziny;
  • dążeniu do reintegracji rodziny; a wspieranie rodziny jest prowadzone za jej zgodą i aktywnym udziałem, z uwzględnieniem zasobów własnych oraz źródeł wsparcia zewnętrznego.
     

 

Zwracamy uwagę na zapis, że wójt (oczywiście także: burmistrz, prezydent) „zapewnia”, a nie – „może zapewnić”. Oznacza to, że w każdej gminie powinien być prowadzony między innymi monitoring sytuacji rodzin. Sytuacja rodzin, jak i przyczyny występujących w nich kryzysów powinny być nie tylko rozeznane, ale wiedza ta powinna być stale aktualizowana. Rodzina ma prawo nie tylko oczekiwać, że będzie objęta szeregiem działań, ale również, że otrzyma pomoc w opiece i wychowaniu dziecka. Należy również zauważyć, że wsparcie powinno być dostarczane rodzinie na podstawie jej zgody i z aktywnym udziałem w procesie.
Przytoczone przepisy ustawy w zaproponowanej przez MRiPS nowelizacji nie ulegną zmianie, ale jest jeszcze jeden powód, dla którego je przypominamy.

Ważne

W bardzo wielu powiatach sytuacja w pieczy zastępczej jest dramatyczna, brakuje miejsc tak w rodzinnej, jak i instytucjonalnej pieczy zastępczej. Zdarzają się przypadki, gdy postanowienia sądu o umieszczeniu dzieci w pieczy zastępczej nie są realizowane. Nie dlatego, że PCPR nie chce, tylko fizycznie nie ma gdzie dzieci umieścić. Nie jest to powód, dla którego w sytuacjach zagrożenia życia i zdrowia nie należy kierować dzieci do pieczy, ale jest to jedna z przyczyn, które upoważniają powiat do zadawania pytań gminie, czy na pewno wszystkie narzędzia wsparcia zostały w stosunku do danej rodziny wykorzystane.

 

Pytamy o formy wsparcia


Przedstawiamy zestaw pytań, jaki został opracowany przez jeden z zachodniopomorskich PCPR-ów, a ma być kierowany do OPS-ów. Pytania te dotyczą form wsparcia, jakie już otrzymała rodzina, której dziecko zostało umieszczone w pieczy zastępczej. Pytania nie mają służyć „rozliczaniu” gmin z realizacji ich ustawowych zadań. Pozwolą jedynie na budowanie skutecznego planu powrotu dziecka do rodziny lub pomogą w skróceniu czasu potrzebnego do uregulowania sytuacji dziecka, poprzez pozbawienie rodziców praw rodzicielskich i umożliwienie rozpoczęcia procesu adopcji.

  • Rodzina: 
  • Jaki był główny powód odbioru dziecka/dzieci?
  • Czy rodzina podejmowała działania na rzecz powrotu dziecka/dzieci? Jakie? Jeśli nie, to z jakiego powodu?
  • Czy w gminie funkcjonuje grupa wsparcia dla rodzin z trudnościami opiekuńczo-wychowawczymi?
  • Czy na rzecz rodziny zastosowano formę wsparcia w postaci konferencji rodzinnej lub podobnej formy wsparcia? Jeśli nie, to dlaczego?
  • Czy dziecko objęte było działaniami placówki wsparcia dziennego. Jeśli nie to, dlaczego?
  • Czy rodzina otrzymała propozycję uczestnictwa w szkole dla rodziców/warsztatach dla rodziców? Jeśli nie, to dlaczego?
  • Z jakich innych form wsparcia skorzystali rodzice?
     
    Forma wsparcia Ilość spotkań Uwagi
    Psycholog    
    Mediator    
    Pedagog    
    Terapeuta     
    Inne (jakie?)    
     
  • Czy rodzina była objęta asystenturą rodziny? W jakim okresie? Jeśli nie, to dlaczego?
  • Czy rodzina jest nadal objęta asystenturą rodziny? Jeśli nie, to dlaczego?
  • Jakie działania były podejmowane w ramach pracy socjalnej? Jeśli nie były podejmowane, to dlaczego?
  • Jakie działania na rzecz rodziny podejmowane są obecnie? Jeśli nie są podejmowane, to dlaczego?
  • (W przypadku przemocy w rodzinie) Jakie działania w rodzinie zostały podjęte? Jeśli nie zostały podjęte to, dlaczego?

Kompleksowe wsparcie dla rodziny

Pamiętaj

Bardzo ważnym elementem wsparcia rodziny jest połączenie pracy socjalnej pracownika socjalnego z pracą asystenta rodziny. Ustawodawca, tworząc ustawę o wsparciu rodzinny i systemie pieczy zastępczej nie zamierzał wycofać z działań podejmowanych na rzecz rodziny pracownika socjalnego i zastąpić go asystentem rodziny. Przeciwnie, ze względu na wagę problemu, jakim jest brak wydolności opiekuńczo-wychowawczych rodziców, chciał wzmocnić działania pracownika socjalnego. Dlatego tak istotną rolę odgrywa diagnoza i analiza sytuacji rodziny, dokonana przez pracownika socjalnego w wywiadzie, który rozpoczyna proces przyznania rodzinie pomocy w formie asystenta rodziny. 

Ten wywiad – przypominamy – przeprowadzony na potrzeby oceny czy rodzina potrzebuje takiego wsparcia – powinien być wypełniony w odpowiedni sposób. Opierając się na zapisach rozporządzenia Ministra Rodziny i Polityki Społecznej z dnia 8 kwietnia 2021 r. w sprawie rodzinnego wywiadu środowiskowego należy (naszym zadaniem) przemyśleć, jakie części wywiadu powinny być wypełnione w przypadku analizy sytuacji rodziny pod kątem zdolności opiekuńczo-wychowawczych. Oczywiste jest, że wypełnione są obligatoryjnie wymagane – czyli w arkuszu A, H-J, ale czy jeszcze jakieś? Stoimy na stanowisku, że to, jak ma być wypełniony kwestionariusz, w dużej mierze będzie zależało od tego, jak w danym OPS lub CUS realizowana jest asystentura rodzinna. Spotykamy dwa podejścia: pierwsze, gdy asystent zapoznaje się z informacjami znajdującymi się w posiadaniu pracownika socjalnego, nim trafi =do rodziny, drugie – że woli najpierw sam poznać rodzinę, nim skonfrontuje się z opinią pracownika socjalnego. Nie oceniając żadnego z podejść zwracamy uwagę, że do dokumentacji pracownika socjalnego asystent rodziny i tak ma dostęp, dlatego to, jak będzie wypełniony kwestionariusz rodzinnego wywiadu środowiskowego, powinno być efektem uzgodnień pomiędzy pracownikiem socjalnym i asystentem rodzinny oraz oczywiście uwzględniać oczekiwania kierownika OPS. To on na podstawie wypełnionego druku podejmuje decyzję o przyznaniu wsparcia rodzinnie. Uważamy, że w tym wywiadzie powinno zostać jasno określone, jakie działania mające na celu wsparcie rodzinny będzie realizować pracownik socjalny, a jakie asystent rodziny. Warto pamiętać, że praca socjalna nie kończy się tam, gdzie wchodzi asystent rodziny, a wręcz przeciwnie – rodzina powinna otrzymywać wsparcie ze strony obydwu. Oczywiście wtedy, gdy taka potrzeba istnieje. Należy również pamiętać, że zgodnie z ustawą o pomocy społecznej, pewne działania są zastrzeżone tylko dla pracownika socjalnego. Nie chodzi tu jedynie o przeprowadzanie wywiadu czy przyznanie pomocy finansowej, również zastosowanie np. kontraktu socjalnego wymaga udziału pracownika socjalnego.

Należy pamiętać, że tworzenie systemu wsparcia dla dziecka i rodziny jest (zgodnie z zapisami art. 3 ustawy) obowiązkiem samorządu, a nie tylko ośrodka pomocy społecznej. Oznacza to, że OPS (lub podmiot, któremu gmina zleciła zadanie pracy z rodziną) jest głównym, ale nie jedynym odpowiedzialnym za sytuację dziecka i rodziny. W stworzeniu dziecku odpowiednich warunków rozwoju, nawet przy ograniczonych możliwościach wsparcia ze strony rodziców, dużą rolę odgrywa szkoła oraz placówka wsparcia dziennego. Wsparcie w postaci dobrze prowadzonej placówki wsparcia dziennego jest bardzo ważnym elementem działań podejmowanych na rzecz rodziny, a przede wszystkim dziecka w rodzinie. Praca w placówce z dzieckiem nie ogranicza się do odrabiania z nim lekcji, ale służy budowaniu odpowiednich postaw, rozwojowi zainteresowań, jak również w dużej mierze zapewnieniu mu bezpieczeństwa poprzez systematyczny kontakt ze specjalistami. Wsparcie to może być zalecane przez sąd w przypadku, gdy ze strony rodziców występuje opór przed udziałem dziecka w zajęciach proponowanych przez placówkę wsparcia dziennego. Podobnie jak często niewykorzystanym narzędziem jest placówka wsparcia dziennego dla dziecka, rodzicom rzadko proponuje się udział w grupach wsparcia – pomimo tego, że art. 10 ust. 3 pkt 5 ustawy, określa, że praca z rodziną odbywa się w szczególności poprzez organizowanie dla rodzin spotkań, mających na celu wymianę ich doświadczeń oraz zapobieganie izolacji, zwanych dalej „grupami wsparcia” lub „grupami samopomocowymi”. Niewykorzystanie tego narzędzia jest tym trudniej zrozumieć, że jest ono bardzo łatwe do zapewnienia, nie wymaga nakładów, a jednocześnie jego skuteczność może być naprawdę wysoka. Należy pamiętać, że osoba przeżywająca podobne trudności oraz znajdująca się w takiej samej sytuacji życiowej jest często bardziej wiarygodna niż najlepszy specjalista.
Działania na rzecz pozostania dziecka w środowisku rodzinnym – o ile będzie to oczywiście możliwe z uwagi na rodzaj i okoliczności niewydolności opiekuńczo-wychowawczej rodziców biologicznych – powinny stać się priorytetem w świetle zaproponowanej przez Ministerstwo nowelizacji ustawy o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, zamieszczonej na stronie Rządowego Centrum 

Legislacji (projekt z dnia 7 września 2021 r.). Charakter zaproponowanych zmian ukierunkowany został na kilka obszarów, z których wiodące to ograniczenie adopcji zagranicznych i usprawnienie procesu adopcyjnego w kraju oraz zapewnienie większej ochrony małoletnich przed sprawcami przestępstw na tle seksualnym. Jednak to, co szczególnie zwraca naszą uwagę, to rozwiązania związane z procesem deinstytucjonalizacji w obszarze pieczy zastępczej i działania na rzecz pozyskania rodzin zastępczych.


Piecza instytucjonalna odchodzi do lamusa?


Projekt nowelizacji zakłada istotne zmiany w zakresie tworzenia nowych placówek opiekuńczo-wychowawczych. Po myśli przepisów intertemporalnych projektu (art. 17), z dniem wejścia w życie nowelizacji zabronione jest tworzenie placówek opiekuńczo-wychowawczych typu socjalizacyjnego, interwencyjnego, specjalistyczno-terapeutycznego, regionalnych placówek opiekuńczo-terapeutycznych i interwencyjnych ośrodków preadopcyjnych. Podmiotom, które wystąpiły z wnioskiem o utworzenie placówek lub ośrodków, wojewoda może wydać (ale nie musi) zezwolenie na ich utworzenie, po zasięgnięciu opinii Rzecznika Praw Dziecka.
Zważywszy na to, że – po myśli art. 101 ustawy – placówki opiekuńczo-wychowawcze dzielimy na socjalizacyjne, interwencyjne, specjalistyczno-terapeutyczne i rodzinne, po wejściu w życie nowelizacji dopuszczalne będzie jedynie tworzenie placówek typu rodzinnego, natomiast pozostałe będą mogły być tworzone jedynie w szczególnie uzasadnionych przypadkach, które wojewoda i Rzecznik Praw Dziecka uznają za zasadne. Rzecznik, wydając opinię, będzie brał pod uwagę w szczególności jakość realizacji prawa dzieci do specjalnej ochrony i pomocy ze strony państwa, o których mowa w Konwencji o prawach dziecka, w tym zwłaszcza ich prawa do wychowania w środowisku rodzinnym. Przepis ten ma znaleźć zastosowanie zarówno do wniosków o wydanie zezwolenia złożonych przed, jak i po wejściu w życie nowelizacji.

Jak to wskazano w uzasadnieniu projektu, powyższa zmiana jest krokiem milowym w procesie deinstytucjonalizacji, czyli przechodzenia od form instytucjonalnych pieczy zastępczej do form rodzinnych. Idea ta jest konsekwentnie realizowana od momentu wejścia w życie ustawy o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej. Jej kolejnymi etapami były wprowadzane zakazy umieszczania i przebywania w placówkach opiekuńczo-wychowawczych typu socjalizacyjnego, interwencyjnego oraz specjalistyczno-terapeutycznego dzieci młodszych niż 7-letnie, następnie 10-letnie, oraz stopniowego ograniczania liczebności tych placówek, aż do obowiązującego obecnie standardu 14 osobowego.

Dodatkowo proponuje się (art. 19 nowelizacji), aby wojewoda w okresie pięciu lat od dnia wejścia w życie ustawy zmieniającej, wydał nowe zezwolenia na funkcjonowanie placówek opiekuńczo-wychowawczych, regionalnych placówek opiekuńczo-terapeutycznych i interwencyjnych ośrodków preadopcyjnych. Przed wydaniem nowego zezwolenia wojewoda powinien zasięgnąć opinii Rzecznika Praw Dziecka. Proponowany przepis ma pozwolić na ocenę, zwłaszcza pod kątem respektowania praw dziecka i ich bezpieczeństwa, sytuacji w placówkach wszystkich typów i ośrodkach funkcjonujących na podstawie przepisów dotychczasowych. Rozumiejąc ideę zaproponowanej zmiany, to, że dzieci mogą być lepiej „zaopiekowane” w mniejszych placówkach, że skuteczniej w nich można realizować proces wsparcia wychowanków, obawiamy się, że takie wyzwanie może być trudne do osiągnięcia przez samorządy, zwłaszcza powiatowe. Wprowadzenie takich zapisów do obrotu prawnego wymusi konieczność pozyskiwania większej ilości rodzin zastępczych – a chętnych kandydatów do tej funkcji ciągle brakuje. Co prawda, w ślad za tymi propozycjami zmian, projektodawca zaproponował także zmiany w obszarze uprawnień rodzin zastępczych, które mają być zachętą do pełnienia tej funkcji, czy jednak będą one wystarczające – trudno powiedzieć.


Działania na rzecz zwiększenia ilości rodzin zastępczych


Taką zachętą mają być zmiany w zakresie finansowania rodzin zastępczych. I tak w art. 85 ustawy zaproponowano, by wynagrodzenie przysługujące rodzinie zastępczej zawodowej i prowadzącemu rodzinny dom dziecka, nie było niższe niż kwota minimalnego wynagrodzenia za pracę, o którym mowa w ustawie z dnia 10 października 2002 r. o minimalnym wynagrodzeniu za pracę. W przypadku, gdy rodzina zastępcza zawodowa będzie pełnić funkcję pogotowia rodzinnego, jej miesięcznie wynagrodzenie nie może być niższe niż 124% kwoty minimalnego wynagrodzenia za pracę. Przypomnijmy, że aktualnie rodzinie zastępczej zawodowej oraz prowadzącemu rodzinny dom dziecka przysługuje wynagrodzenie nie niższe niż kwota 2000 zł miesięcznie, a rodzinie zastępczej zawodowej pełniącej funkcję pogotowia rodzinnego – nie niższe niż kwota 2600 zł miesięcznie.

Dodatkowo w art. 57 ust. 1a ustawy rozszerzono obowiązek zatrudnienia osoby do pomocy przy sprawowaniu opieki nad dziećmi i przy pracach gospodarskich, nie tylko wtedy, gdy w rodzinie zastępczej zawodowej lub rodzinie zastępczej niezawodowej przebywa więcej niż troje dzieci, ale także w sytuacji, gdy przebywa w niej co najmniej dwoje dzieci legitymujących się orzeczeniem o niepełnosprawności lub orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. W takiej sytuacji osoba do pomocy powinna być zatrudniona w pełnym wymiarze czasu pracy, chyba że we wniosku wskazano inaczej. W przypadku większej ilości dzieci lub dzieci z niepełnosprawnością, liczbę osób zatrudnionych do pomocy przy sprawowaniu opieki nad dziećmi i przy pracach gospodarskich lub wymiar ich czasu pracy, zwiększa się proporcjonalnie. Z kolei, podobne rozwiązanie zaproponowano też w art. 64 ust. 2 ustawy w odniesieniu do rodzinnego domu dziecka. W przypadku przebywania w nim więcej niż czworga dzieci lub co najmniej dwojga dzieci legitymujących się orzeczeniem o niepełnosprawności lub orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielne...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań czasopisma "Doradca w Pomocy Społecznej"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • pełen dostęp do archiwalnych numerów czasopisma w wersji elektronicznej
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy