Dołącz do czytelników
Brak wyników

Prawo pod lupą

7 grudnia 2021

NR 87 (Grudzień 2021)

Przemoc domowa – nowe obowiązki samorządów w zapowiedzi nowelizacji ustawy o przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie

0 756

Prezentujemy drugą część analizy projektu nowelizacji ustawy o przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie.

Obowiązkowe szkolenia dla członków Zespołu Interdyscyplinarnego

Kolejną nowością jest wprowadzenie do art. 9a ust. 5a, zgodnie z którym członkowie zespołu przechodzić mają obowiązkowe szkolenie im dedykowane. Za organizowanie szkoleń, jak to wskazano powyżej, odpowiadać ma samorząd województwa. Każdy członek zespołu ma obowiązek odbyć szkolenie w terminie 12 miesięcy od daty jego powołania w skład zespołu. Biorąc zatem pod uwagę okoliczność, że składy zespołów podlegają częstym zmianom, szkolenia trzeba będzie organizować przynajmniej raz w roku.

POLECAMY

Organizacja prac Zespołu Interdyscyplinarnego

Dodane do art. 9a ust. 6a i 6b należy przyjąć z zadowoleniem. Po pierwsze wprowadzają one regulację, zgodnie z którą przewodniczący zespołu spośród członków zespołu interdyscyplinarnego, może wyznaczyć swojego zastępcę, który wykonuje obowiązki powierzone mu przez przewodniczącego i zastępuje go w czasie nieobecności. Po drugie zaś wreszcie jednoznacznie doprecyzowano, w czyich kompetencjach znajduje się opracowanie i przyjęcie regulaminu funkcjonowania ZI. Dotychczas w związku z niedookreśleniem tego w dotychczasowym brzmieniu art. 9a ust. 15 ustawy praktyki były różne – czasami regulaminy narzucane były uchwałą rady, czasami zarządzeniem wójta/burmistrza, czasem robiły to same zespoły w ślad za przyjętymi w gminie regulacjami. Natomiast zaproponowany przepis art. 9a ust. 6b wyraźnie wskazuje, że to zespół opracowuje i przyjmuje regulamin określający szczegółowe warunki funkcjonowania zespołu interdyscyplinarnego oraz tryb i sposób powoływania grup diagnostyczno-pomocowych, usuwając tym samym wszelkie wątpliwości kompetencyjne.
Z kolei zmianie ulec ma częstotliwość zwoływania posiedzeń zespołu. Aktualne brzmienie ustawy nakazuje zwoływanie posiedzeń ZI w zależności od potrzeb, nie rzadziej niż raz na trzy miesiące. Po zmianie ma to być nie rzadziej niż co dwa miesiące.
I ta zmiana nie za bardzo nam się podoba. Z uzasadnienia projektu nowelizacji wynika, że projektodawca uznał, iż w gminach, gdzie jest duża liczba procedur „Niebieskie Karty”, przy 4 spotkaniach w roku trudno mówić o wypracowywaniu strategii czy inicjowaniu działań przeciwprzemocowych. Im więcej spotkań, tym lepsza znajomość trendów i zmian, możliwość trafniejszej diagnozy problemu.
Zgoda, w gminach, w których przemoc jest częstym zjawiskiem, należy spotykać się częściej, ale dlaczego obligować do tego zespoły działające w małych gminach, gdzie przemoc ma charakter incydentalny… I na tym przykładzie doskonale widać, że ustawa generalizuje, nie uwzględnia tak naprawdę specyfiki przemocy rodzinnej czy domowej w gminach w zależności od ich wielkości. W Warszawie, Wrocławiu czy innym dużym mieście nawet raz na dwa miesiące może być za rzadko, natomiast w gminach, w których jest jedna karta na dwa-trzy miesiące jest to zdecydowanie niezasadne (dotyczy to także innych zadań samorządów gminnych, których realizacja jest kontrolowana „zero-jedynkowo”, bez uwzględnienia wielkości gminy czy częstotliwości występowania zjawiska). Nie po to ustawodawca wpisuje w pierwszej kolejności – „w zależności od potrzeb”, zasadniczo w zespołach znajdują się profesjonaliści, oni doskonale będą wiedzieli, kiedy nadejdzie potrzeba, aby zwołać posiedzenie zespołu.
Nową regulacją, która została niejako wymuszona epidemią COVID-19, jest ustawowe uregulowanie możliwości realizowania działań przez zespół – w uzasadnionych przypadkach – za pośrednictwem środków komunikacji elektronicznej.

Obowiązkowy udział w posiedzeniach Zespołu Interdyscyplinarnego

Projekt nowelizacji zakłada wprowadzenie do ustawy zapisów „dyscyplinujących” członków ZI do udziału w jego posiedzeniach (aktualnie jest to, niestety, zjawisko powszechne, że członkowie nie wywiązują się z tego obowiązku). Planuje się zatem wprowadzenie postanowień, że udział w posiedzeniach zespołu interdyscyplinarnego jest obligatoryjny, a członek zespołu, który nie może uczestniczyć w posiedzeniu, ma obowiązek poinformować przewodniczącego ZI o przyczynach swojej nieobecności w terminie co najmniej 2 dni roboczych przed zaplanowanym posiedzeniem.
Jeśli członek ZI co najmniej trzykrotnie będzie nieobecny na posiedzeniu zespołu, a jego nieobecność będzie nieusprawiedliwiona, przewodniczący ZI informuje o tej nieobecności na piśmie lub za pośrednictwem środków komunikacji elektronicznej w rozumieniu ustawy o świadczeniu usług drogą elektroniczną instytucję, którą ten członek reprezentuje (art. 9a ust. 7c-7e).
Przepisy może zasadne, ale… Po pierwsze – co w sytuacji, gdy członkiem ZI jest dyrektor szkoły albo komendant powiatowy/miejski Policji? Może zapis, że zawiadomić należy bezpośredniego przełożonego, a nie samą instytucję, byłby bardziej adekwatny. Po drugie zaś – czy projektodawca wierzy w to, że instytucja zwolni z pracy swojego pracownika tylko dlatego, że nie realizuje obowiązków, które tak naprawdę nałożone są na niego jako dodatkowe i nieodpłatne oraz poza „normalnym” zakresem czynności?

Kompetencje do rozpoznawania skarg na Zespół Interdyscyplinarny, przewodniczącego i członka grupy diagnostyczno–pomocowej

W związku z nieuregulowaną kwestią rozpatrywania skarg na zespół interdyscyplinarny lub przewodniczącego zespołu interdyscyplinarnego, w projekcie nowelizacji dodano przepis wskazujący na właściwy podmiot: wójta, burmistrza albo prezydenta miasta, który taki zespół powołał. Z kolei w razie skargi na członka grupy diagnostyczno-pomocowej rozpatruje przewodniczący zespołu interdyscyplinarnego.
No i znów – dobrze, że wprowadza się przepisy mające na celu doprecyzowanie dotychczas nieuregulowanych kwestii, ale… Jak wójt/burmistrz/prezydent miasta ma rozpatrzyć skargę na zespół bez możliwości dostępu do akt procedury? Pytanie jest zasadne w kontekście zarówno zasady poufności obowiązującej wszystkich członków zespołu i grup oraz przepisu art. 9c ust. 4 ustawy, zgodnie z którym poza przypadkami wskazanymi w ustawie do dokumentacji wytworzonej przy realizacji zadań, o których mowa w art. 9b, dostęp mają wyłącznie członkowie zespołu interdyscyplinarnego oraz grup roboczych oraz osoby wskazane w ust. 1 pkt 1 i 3 (czyli osoba doznająca przemocy i osoba stosująca przemoc), przy czym stosująca przemoc – w bardzo ograniczonym zakresie. Z kolei rozpatrywanie skarg na członków grup jest o tyle wątpliwe, że przecież sam udział w grupie nie zmienia charakteru, w jakim występują, tj. przedstawicieli poszczególnych instytucji, w których obowiązuje przecież zasada podległości służbowej, nadto czynności wykonują w ramach obowiązków służbowych.

Kompetencje przewodniczącego Zespołu Interdyscyplinarnego

W projekcie nowelizacji określono zadania przewodniczącego zespołu interdyscyplinarnego – dotychczas takiej regulacji nie było. Zgodnie z propozycją projektodawcy (art. 9a ust. 7g), do zadań przewodniczącego należeć będzie:

  • inicjowanie działań w stosunku do osób doznających przemocy domowej;
  • inicjowanie działań w stosunku do osób stosujących przemoc domową;
  • powoływanie grup diagnostyczno-pomocowych;
  • monitorowanie procedury „Niebieskie Karty”. 

a w ramach tych zadań – dokonywanie szeregu czynności takich jak np. kierowanie do sądu wniosków o zobowiązanie osoby stosującej przemoc do udziału w programie korekcyjno-edukacyjnym lub programie psychologiczno-terapeutycznym, rozpatrywanie skarg na członków grup diagnostyczno-pomocowych, zawiadamianie instytucji o nieusprawiedliwionej nieobecności członków ZI w posiedzeniach zespołu, badanie prawidłowości działań podejmowanych przez grupę.
I tylko pytanie – jak ma to wszystko zrobić w ramach wykonywanych obowiązków służbowych związanych ze świadczeniem pracy w jednej z instytucji, które są reprezentowane w zespole? Czy brak zmian w tym zakresie nie spowoduje, że w pewnym momencie chętnych na przewodniczących zespołów po prostu nie będzie?

Konsekwencje uchylania się osoby stosującej przemoc od współpracy z grupą diagnostyczno–pomocową

Zgodnie z zaproponowanym rozwiązaniem (art. 9a ust. 7h-7k), mającym na celu wymuszenie na osobie stosującej przemoc współpracy z grupą diagnostyczno-pomocową, planuje się wyposażenie przewodniczącego ZI (a także komendanta właściwej jednostki Policji w sprawach jej funkcjonariuszy oraz komendanta właściwej jednostki Żandarmerii Wojskowej w sprawach żołnierzy pełniących czynną służbę wojskową stosujących przemoc domową) w kompetencję występowania do sądu rejonowego właściwego ze względu na miejsce zamieszkania osoby stosującej przemoc domową z wnioskiem o zobowiązanie tej osoby do udziału w programie korekcyjno-edukacyjnym dla osób stosujących przemoc domową lub programie psychologiczno-terapeutycznym dla osób stosujących przemoc domową.
Postępowanie sądowe w tych sprawach toczyć się ma w trybie przewidzianym w kodeksie postępowania cywilnego dla spraw o zobowiązanie osoby stosującej przemoc w rodzinie do opuszczenia wspólnie zajmowanego mieszkania i jego bezpośredniego otoczenia lub zakazanie zbliżania się do mieszkania i jego bezpośredniego otoczenia (czyli w przepisach wprowadzonych od listopada 2020 r. w związku z dodatkowymi uprawnieniami Policji i Żandarmerii Wojskowej w tzw. „ustawie antyprzemocowej”).
Z projektu nowelizacji nie wynika jednak, jakim rygorom podlegać będzie taka osoba stosująca przemoc w razie niezastosowania się do postanowienia sądu. W sprawach o zobowiązanie osoby stosującej przemoc w rodzinie do opuszczenia wspólnie zajmowanego mieszkania i jego bezpośredniego otoczenia lub zakazanie zbliżania się do mieszkania i jego bezpośredniego otoczenia przewidziano taki rygor – np. zgodnie z art. 66b kodeksu wykroczeń, kto nie stosuje się do wydanego przez Policję lub Żandarmerię Wojskową nakazu natychmiastowego opuszczenia wspólnie zajmowanego mieszkania i jego bezpośredniego otoczenia lub zakazu zbliżania się do mieszkania i jego bezpośredniego otoczenia, postanowienia sądu o udzieleniu zabezpieczenia w sprawach o zobowiązanie osoby stosującej przemoc w rodzinie do opuszczenia wspólnie zajmowanego mieszkania i jego bezpośredniego otoczenia lub zakazanie zbliżania się do mieszkania i jego bezpośredniego otoczenia czy postanowienia sądu o zobowiązaniu osoby stosującej przemoc w rodzinie do opuszczenia wspólnie zajmowanego mieszkania i jego bezpośredniego otoczenia lub zakazaniu zbliżania się do mieszkania i jego bezpośredniego otoczenia, wydanego na podstawie art. 11a ust. 1 ustawy z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie – podlega karze aresztu, ograniczenia wolności albo grzywny.
Tymczasem projekt nowelizacji w tym zakresie nie zawiera żadnych uregulowań.

Grupa diagnostyczno–pomocowa

Grupy diagnostyczno-pomocowe mają zastąpić dotychczasowe grupy robocze. Po myśli zaproponowanych zmian w art. 9a, w skład grupy obligatoryjnie wchodzą pracownik socjalny jednostki organizacyjnej pomocy społecznej i funkcjonariusz Policji. Poza tym w skład grupy mogą wchodzić:

  • w sprawach żołnierzy pełniących czynną służbę wojskową stosujących przemoc domową – przedstawiciele Żandarmerii Wojskowej;
  • w sprawach osób stosujących przemoc domową pozostających pod dozorem lub nadzorem zawodowego kuratora sądowego – zawodowy kurator sądowy lub wskazany przez kierownika zespołu kuratorskiej służby sądowej kurator społeczny oraz w każdym przypadku:
  • pracownik socjalny specjalistycznego ośrodka wsparcia dla osób doznających przemocy domowej, asystent rodziny, nauczyciel wychowawca będący wychowawcą klasy lub nauczyciel znający sytuację domową małoletniego, pedagog, psycholog, terapeuta, osoby wykonujące zawód medyczny, w tym lekarz, pielęgniarka, położna lub ratownik medyczny; 

nadto, na wniosek pracownika socjalnego i funkcjonariusza Policji także inne osoby będące przedstawicielami innych podmiotów niż wymienionych powyżej, działających na rzecz przeciwdziałania przemocy domowej.
Prace w ramach grup diagnostyczno-pomocowych są prowadzone w zależności od potrzeb zgłaszanych przez zespół interdyscyplinarny lub wynikających z problemów występujących w indywidualnych przypadkach.
Grupę powołuje przewodniczący zespołu interdyscyplinarnego niezwłocznie, nie później niż w ciągu 3 dni od otrzymania zgłoszenia o podejrzeniu wystąpienia przemocy domowej. Rozszerzenie składu grupy może nastąpić na wniosek pracownika socjalnego i funkcjonariusza Policji

Zadania Zespołu Interdyscyplinarnego

Zgodnie z nowym zapisem art. 9b ust.1 i 2, do zadań ZI należeć ma realizacja działań określonych w gminnym programie przeciwdziałania przemocy domowej oraz ochrony osób doznających przemocy domowej oraz tworzenie warunków umożliwiających realizację zadań z zakresu przeciwdziałania przemocy domowej, integrowanie i koordynowanie działań podmiotów, o których mowa w art. 9a ust. 3–5, w szczególności przez:

  • diagnozowanie problemu przemocy domowej na poziomie lokalnym;
  • inicjowanie działań profilaktycznych, edukacyjnych i informacyjnych, mających na celu przeciwdziałanie przemocy domowej, i powierzanie ich wykonania właściwym służbom;
  • opracowanie projektu gminnego programu przeciwdziałania przemocy domowej oraz ochrony osób doznających przemocy domowej;
  • rozpowszechnianie informacji o instytucjach, osobach i możliwościach udzielenia pomocy w środowisku lokalnym.

Taki katalog zadań dla zespołu interdyscyplinarnego, w naszym odczuciu, wskazuje na powrót ustawodawcy do pierwotnych założeń, dotyczących funkcjonowania tego tworu. Zespól miał mieć znaczenie strategiczno-diagnostyczne. Dlatego osoby wchodzącego w jego skład powołuje wójt, burmistrz, prezydent, również po to, by składał się on z osób decyzyjnych. Rolą jego ma być zbudowanie ogólnych ram dla funkcjonowania grup diagnostyczno-pomocowych. Bardzo ważnym elementem jego działań jest opracowanie projektu gminnego programu przeciwdziałania przemocy domowej. Program ten, pod warunkiem, że opracowany będzie przez osoby kierujące wszystkim uczestnikami procesu budowania systemu wsparcia w gminie, powinien stać się podstawą tego systemu. Program taki nie tylko inwentaryzuje posiadane zasoby, ale również powinien inspirować do wypracowywania, nowych narzędzi wsparcia dla mieszkańców gminy doznających przemocy. Z kolei inicjowanie działań profilaktycznych, edukacyjnych i informacyjnych, mających na celu przeciwdziałanie przemocy domowej, i powierzanie ich wykonania właściwym służbom, pozwala zakładać, że działania na rzecz osób krzywdzonych, znajdują się zakresie obowiązków wszystkich podmiotów działających w gminie w tej sferze. Zespół powinien mieć możliwość realizowania roli koordynatora wszystkich działań podejmowanych w omawianym obszarze. Bardzo ważnym elementem tych działań powinna być systematyczna diagnoza zjawisk związanych z przemocą na poziomie lokalnym, jak również to, by problem krzywdzenia słabszych stał się istotnym elementem działań zaplanowanych w strategiach rozwiązywania problemów społecznych.

Zadania grup diagnostyczno–pomocowych

Zadania te wskazane zostały w znowelizowanym art.9c ust.3. Należą do nich w szczególności:

  • dokonanie oceny sytuacji w oparciu o procedurę „Niebieskie Karty”;
  • realizacja procedury „Niebieskie Karty” w przypadku potwierdzenia podejrzenia wystąpienia przemocy domowej, zwłaszcza w sytuacji wystąpienia ryzyka zagrożenia życia lub zdrowia;
  • zawiadomienie osoby podejrzanej o stosowanie przemocy domowej o wszczęciu procedury „Niebieskie Karty”, pod nieobecność osoby stosującej przemoc domową;
  • inicjowanie działań w stosunku do osób doznających przemocy domowej;
  • inicjowanie działań w stosunku do osób stosujących przemoc domową;
  • wyznaczenie, spośród członków grupy diagnostyczno-pomocowej, osoby do kontaktu i pracy z osobą doznającą przemocy domowej;
  • wyznaczenie, spośród członków grupy diagnostyczno-pomocowej, osoby do kontaktu i pracy z osobą stosującą przemoc domową;
  • monitorowanie sytuacji osób lub rodzin doznających przemocy domowej, a także zagrożonych wystąpieniem przemocy domowej, w tym również po zakończeniu procedury „Niebieskie Karty”;
  • zakończenie procedury „Niebieskie Karty”;
  • dokumentowanie podejmowanych działań, stanowiących podstawę:
  • uznania braku zasadności wszczynania procedury „Niebieskie Karty”,
  • wszczęcia procedury „Niebieskie Karty”;
  • informowanie przewodniczącego zespołu interdyscyplinarnego o efektach podjętych działań.

Dodatkowo wprowadzono regulacje zawierające katalog zadań pracownika socjalnego i funkcjonariusza Policji w ramach grupy diagnostyczno-pomocowej. Zadaniem pracownika socjalnego jest w szczególności praca z osobą doznającą przemocy domowej i opracowanie indywidualnego planu pomocy, zgodnie z jej uzasadnionymi potrzebami. Natomiast zadaniem funkcjonariusza Policji jest w szczególności praca z osobą stosującą przemoc domową, w tym skierowanie do udziału w programach korekcyjno-edukacyjnych dla osób stosujących przemoc domową albo w programach psychologiczno-terapeutycznych dla osób stosujących przemoc domową.

Należy podkreślić również potrzebę wprowadzenie zapisów, zgodnie z którymi w przypadku niepotwierdzenia informacji o stosowaniu przemocy domowej grupa diagnostyczno-pomocowa odstępuje od dalszych działań. Zapis ten w znaczący sposób ograniczy (mamy taka nadzieję) sytuację, w których „Niebieska Karta” była zakładana w sytuacji pojawienia się konfliktu, a nie przemocy w rodzinie. Wydaje się, że w przeszłości zapominano o definicyjnych uwarunkowaniach przemocy i zakładano „Niebieską Kartę” nadmiarowo, tak w sytuacji kłótni współmałżonków, jak i wtedy, gdy stawały się karta przetargową w sprawach rozwodowych.

Rozpoczęcie realizacji procedury „Niebieskiej Karty”

Modyfikacji nie ominie także art. 9d ustawy, aczkolwiek większość zmian w tym artykule ma charakter „kosmetyczny” dostosowujący użyte w nim oznaczenia osób – zgodnie z zaproponowaną nomenklaturą ustawowych definicji. Nadal podejmowanie interwencji odbywać się będzie w oparciu o procedurę „Niebieskie Karty” i nie będzie wymagać zgody osoby doznającej przemocy. Procedura „Niebieskie Karty” obejmuje ogół czynności podejmowanych i realizowanych przez osoby wchodzące w skład grupy diagnostyczno-pomocowej w związku z uzasadnionym podejrzeniem zaistnienia przemocy.
W kontekście wskazanych powyżej zmian wprowadzonych w art. 9b (zadania grup diagnostyczno-pomocowych), bardzo istotne będzie uregulowanie procedury „Niebieskie Karty” w nowym rozporządzeniu. Zgodnie bowiem z nowym brzmieniem art. 9a ust. 10 i dodanym ust. 10a, w celu dokonania diagnozy i oceny sytuacji w związku ze zgłoszonym podejrzeniem wystąpienia przemocy domowej, a także realizacji działań pomocowych powołuje się grupę diagnostyczno-pomocową. Grupę powołuje przewodniczący zespołu interdyscyplinarnego niezwłocznie, nie później niż w ciągu 3 dni od otrzymania zgłoszenia o podejrzeniu wystąpienia przemocy domowej.
Treść zaproponowanych przepisów prowadzi do wniosku, że podstawą rozpoczęcia jakiekolwiek interwencji grupy będzie samo zawiadomienie o podejrzeniu wystąpienia przemocy, a dopiero potwierdzenie istnienia przemocy uruchamiać będzie procedurę „Niebieskie Karty”. Dlatego nowe rozporządzenie może przynieść rozstrzygnięcie, jak w świetle znowelizowanych regulacji będzie wyglądała praca grup.
Dodatkowo odmienność w odniesieniu do dotychczasowych regulacji polega na doprecyzowaniu, że w stosunku do żołnierzy pełniących czynną służbę wojskową procedura „Niebieskie Karty” obejmuje ogół czynności podejmowanych i realizowanych przy udziale przedstawicieli Żandarmerii Wojskowej.

Właściwość mie

...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań czasopisma "Doradca w Pomocy Społecznej"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • pełen dostęp do archiwalnych numerów czasopisma w wersji elektronicznej
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy