Dołącz do czytelników
Brak wyników

Prawo pod lupą

30 czerwca 2020

NR 74 (Czerwiec 2020)

Nie wylać dziecka z kąpielą - Czyli jak przygotować się do utworzenia Centrum Usług Społecznych?

105

Zgodnie z art. 13 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 19 lipca 2019 r. o realizowaniu usług społecznych, przez Centrum Usług Społecznych, do zadań CUS należy m.in. realizowanie programu usług społecznych, w tym kwalifikowanie osób zainteresowanych do korzystania z usług społecznych określonych w programie usług społecznych oraz opracowywanie i monitorowanie realizacji indywidualnych planów usług społecznych. Indywidualny plan usług społecznych to jedno z nowatorskich uregulowań ustawy, które może być podstawą efektywnego działania na rzecz osób potrzebujących kompleksowego wsparcia.

Ustawowe regulacje tworzenia i modyfikowania indywidualnych planów usług społecznych to zagadnienie wymagające wnikliwego omówienia. Zgodnie z założeniami ustawy, indywidualny plan usług społecznych stanowić będzie obszar zainteresowania nie tylko koordynatora indywidualnych planów, ale także organizatora usług społecznych i dyrektora CUS – w zależności od etapów jego powstawania i realizacji. Ustawa wyraźnie wskazuje, że plany te nie muszą mieć charakteru stałego, do którego sztywno stosować się ma zarówno beneficjent, jak i pracownicy CUS. Jest to niewątpliwie zaleta, bo umożliwiono reagowanie na potrzeby zmian, o ile zmiany takie będą wskazane. Żeby jednak ocenić to innowacyjne rozwiązanie, należy najpierw prześledzić etapy powstawania i realizacji planu.

POLECAMY

Opracowanie


Po przeprowadzeniu rozpoznania indywidualnych potrzeb i zakwalifikowaniu wnioskodawcy do programu/programów usług społecznych z reguły następować będzie jeden z najważniejszych etapów – opracowanie indywidualnego planu usług społecznych. Piszemy „z reguły”, ponieważ nie zawsze będzie to dokument obligatoryjny. Z ustawy wynika bowiem, że jest on niezbędny jedynie w razie potrzeby koordynacji usług społecznych określonych w programie lub programach usług społecznych, które mają być udzielane osobie zainteresowanej w okresie nie krótszym niż 3 miesiące (art. 38 ust. 2 ustawy). W pozostałych przypadkach opracowanie planu ma charakter fakultatywny. Indywidualny plan usług społecznych wskazywać będzie te usługi, które odpowiadają na potrzeby beneficjenta określone w programie lub programach usług społecznych. Opracowanie indywidualnego planu powinno następować po rozpoznaniu indywidualnych potrzeb osoby zainteresowanej skorzystaniem z usług społecznych określonych w programie/programach usług społecznych i jest to zadanie koordynatora indywidualnych planów usług społecznych, który obligatoryjnie musi być zatrudniony w CUS w zespole do spraw organizowania usług społecznych (art. 29 ustawy).

Zgodnie z art. 39 ustawy, w którym uregulowano minimalny zakres planu, powinien on zawierać co najmniej:

  • wskazanie usług społecznych, określonych w programie lub programach usług społecznych, odpowiadających na potrzeby osoby zainteresowanej;
  • sposób realizacji indywidualnego planu usług społecznych, w szczególności wskazanie harmonogramu realizacji usług społecznych, podmiotów wykonujących te usługi oraz miejsca ich wykonywania.

Dodatkowo może on zawierać określenie działań wspierających osobę zainteresowaną. Indywidualny plan usług społecznych opracowuje się w terminie nie dłuższym niż 30 dni od dnia wystąpienia z wnioskiem przez osobę zainteresowaną, jej przedstawiciela ustawowego albo opiekuna faktycznego, na okres niezbędny do realizacji usług społecznych wynikających z rozpoznania indywidualnych potrzeb, nie dłużej jednak niż na rok (art. 40 i art. 35 ustawy).Opracowany przez koordynatora plan usług społecznych, co do zasady, jest zatwierdzany przez dyrektora CUS. Jednak do tej czynności dyrektor może upoważnić organizatora usług społecznych.

Monitorowanie


Zgodnie z art. 45 ust. 1 ustawy, realizacja indywidualnego planu usług społecznych jest na bieżąco monitorowana przez koordynatora indywidualnych planów usług społecznych, który opracował ten plan. Jest to bardzo dobre rozwiązanie, ponieważ koordynator na bieżąco i szybko może reagować w przypadku nietrafnie dobranej usługi, konieczności zmiany na inną czy też objęcie dodatkową usługą. Jest też na bieżąco informowany o faktycznym wykorzystywaniu przez beneficjenta przyznanych usług.

Aktualizacja


Przepisy art. 41 ust. 2 ustawy przewidują możliwość aktualizacji indywidualnego planu usług społecznych przez koordynatora. Przypadków, w których może dochodzić do aktualizacji może być kilka. Ustawa wskazuje tylko przykładowe okoliczności: zmiana potrzeb osoby korzystającej z usług społecznych lub przyjęcie przez gminę nowego programu usług społecznych. Za każdym razem wymagane jest do tego porozumienie się z beneficjentem, ponieważ przepisy wyraźnie wskazują, że aktualizacji dokonuje się w uzgodnieniu z wnioskodawcą. Nadto do aktualizacji stosuje się odpowiednio przepis art. 41 ust. 1 ustawy, co oznacza, że aktualizacja wymaga zatwierdzenia przez dyrektora CUS bądź upoważnionego do tej czynności organizatora usług społecznych.

Zakończenie realizacji planu


Wymogiem wprowadzonym przepisami art. 45 ust. 2 i 3 ustawy jest odpowiednie zakończenie realizacji indywidualnego planu usług społecznych. Obejmuje to dokonanie następujących czynności:

  • przeprowadzenie z osobą objętą indywidualnym planem usług społecznych rozmowy podsumowującej realizację tego planu;
  • sporządzenie opisu przebiegu i realizacji planu – na podstawie informacji uzyskanych w toku monitorowania realizacji indywidualnego planu usług społecznych oraz przeprowadzonej z beneficjentem rozmowy podsumowującej.
  • Czynności te wykonuje koordynator, a opis przebiegu i realizacji planu dołączany jest do akt sprawy.

Omówienie realizacji planów


Istotne jest to, że działania zarówno koordynatorów indywidualnych planów usług społecznych, jak i wykonawców tych usług nie pozostają bez nadzoru osób bezpośrednio odpowiedzialnych za całokształt działań CUS. Organizator usług społecznych, co najmniej raz na 3 miesiące, organizuje spotkanie koordynatorów indywidualnych planów usług społecznych, służące omówieniu realizacji indywidualnych planów usług społecznych oraz współpracy z wykonawcami usług społecznych. W spotkaniu takim mogą uczestniczyć, na zaproszenie organizatora usług społecznych, przedstawiciele wykonawców usług społecznych (art. 46 ust. 2 ustawy).

Podsumowanie realizacji planów


Organizator usług społecznych (po myśli art. 46 ust. 1 ustawy) co najmniej raz na 6 miesięcy dokonuje podsumowania realizacji indywidualnych planów usług społecznych i przedstawia to podsumowanie dyrektorowi centrum oraz organizatorowi społeczności lokalnej. Podsumowanie takie z jednej strony daje dyrektorowi CUS wiedzę na temat skuteczności podejmowanych przez CUS działań w zakresie dostarczania indywidualnego wsparcia. Z drugiej strony – pozwala na wskazanie kierunków działań dla organizatora społeczności lokalnej w zakresie choćby rozeznania, jakiego rodzaju działania wspierające można byłoby zaplanować w celu poprawy czy też wzmocnienia oddziaływania usług społecznych.

Uwagi praktyczne


Budowanie indywidualnych planów usług społecznych jest innowacyjnym narzędziem wsparcia, które ma być realizowane w nowych jednostkach pomocy społecznej, jaką niewątpliwie są, a raczej będą Centra Usług Społecznych. W artykule przedstawimy nasze wyobrażenie o planie, ze szczególnym uwzględnieniem tego, o czym należy pamiętać, by narzędzie to nie podzieliło losu kontraktu socjalnego czy indywidualnych programów wychodzenia z bezdomności. Czyli – by stało się faktycznym, realnym wsparciem, a nie jedynie formalnym wymogiem. Obawa jest tym bardziej zasadna, że zgodnie z zapisami ustawy o CUS (pisałyśmy o tym w poprzednich częściach artykułu) koordynatorem indywidualnych planów usług społecznych może być tylko osoba, która spełnia wymogi przewidziane do wykonywania zawodu pracownika socjalnego oraz posiada co najmniej dwuletnie doświadczenie w świadczeniu pracy socjalnej. Pomimo wielokrotnie podkreślanej dużej atencji, jaką odczuwamy do pracowników socjalnych, uważamy, że to zawężenie może niekorzystnie wpłynąć na realizację zadania. Zapis ten oznacza bowiem, że nowe narzędzie będzie tworzone przez kadrę mającą najczęściej negatywne doświadczenia co do skuteczności stosowanych narzędzi wsparcia. Oczywiście należy dodać, że osoba mająca pełnić funkcję koordynatora musi, zgodnie z wymogami ustawy, odbyć szkolenie z zakresu opracowywania i realizacji indywidualnych planów usług społecznych. Czy samo odbycie szkolenia jest gwarancją, że indywidualne plany usług społecznych będą skutecznym narzędziem wsparcia dla mieszkańców gminy, w której powstanie CUS? Mamy pewne wątpliwości. 

 

Pamiętaj

W rozporządzeniu Rady Ministrów z dnia 30 marca 2020 r. w sprawie szkoleń dla pracowników Centrum Usług Społecznych (Dz. U. z 2020 r., poz. 664) określono minimum programowe szkolenia z zakresu opracowywania i realizacji indywidualnych planów usług społecznych obejmujące następujące moduły oraz liczbę godzin przeznaczonych na ich realizację:

  •     zasady realizowania programów usług społecznych przez centrum usług społecznych – 3 godziny;
  •     metody rozpoznawania indywidualnych potrzeb osób zainteresowanych korzystaniem z usług społecznych oraz działań wspierających – 10 godzin;
  •     metodyka opracowania, realizacji i monitorowania indywidualnych planów usług społecznych – 10 godzin;
  •     korzystanie z informacji o usługach społecznych realizowanych przez Centrum Usług Społecznych oraz dostępnych w centrum działaniach wspierających – aspekty techniczne związane z opracowywaniem indywidualnych planów usług społecznych – 5 godzin.


Z analizy treści rozporządzenia wynika, że szkolenie zapewnia 28 godzin z tematyki dotyczącej bezpośrednio tworzenia i realizacji indywidualnych planów usług społecznych. Nie krytykujemy rozporządzenia, należy jednak przyjąć, że ustawodawca również założył, że przy tak ograniczonej liczbie godzin szkolenia, osoba pełniąca funkcję koordynatora indywidualnych planów usług społecznych będzie musiała posiadać już na starcie zestaw kompetencji, umiejętności i doświadczeń dający gwarancję prawidłowej realizacji zadania. Dodatkowo należy pamiętać, że ustawodawca zapewnił dwuletni okres (liczony od wprowadzenia ustawy), w którym pracownicy CUS nie muszą spełnić warunku związanego z ukończeniem szkolenia. Zapis ten od strony organizacyjnej jest słuszny, niemniej wpłynie na to, że w pierwszych CUS-ach koordynatorzy indywidualnych planów usług społecznych nie będą mieli nawet tej okrojonej wiedzy, jaką dostarczy szkolenie. Przedstawiając nasze refleksje, dotyczące realizacji zadania, polegającego na opracowaniu i realizowaniu indywidualnych planów usług społecznych, podkreślamy, że jest to tylko propozycja, nie może być traktowana jak wytyczne. Jak sądzimy, do dyskusji o indywidualnych planach usług społecznych będziemy wracać niejednokrotnie. Ważnym elementem nie tylko indywidualnego planu usług, ale również obsługi klienta w CUS, jest dopracowanie w szczegółach procedury wsparcia udzielanej mieszkańcom. Wyobraźmy sobie, że jesteśmy mieszkańcami gminy, którzy z powodu problemów (najczęściej złożonych) potrzebują pomocy. Poprzednio, gdy w gminie istniał ośrodek pomocy społecznej, składaliśmy podanie, pracownik socjalny przeprowadzał wywiad itd. Aktualnie oczywiście również możemy złożyć wniosek, w którym opisujemy swój problem lub przyjść osobiście do instytucji. I co dalej? Zgodnie z opisanym w ustawie funkcjonowaniem CUS wydaje się, że wniosek każdego klienta będzie musiał trafić do koordynatora indywidualnych planów usług społecznych. Chyba że w CUS powstanie stanowisko (ustawa dopuszcza możliwość tworzenia innych niż wymienione w niej stanowisk i zespołów) lub zespół „pierwszej weryfikacji”. Kto będzie decydował, czy opisany we wniosku problem oraz realizacja systemu wsparcia powinna być realizowana w zespole do spraw realizacji zadań z zakresu pomocy społecznej czy też wsparcie udzielone będzie tylko na podstawie indywidualnego planu usług społecznych, a może równolegle powinna zostać udzielona pomoc finansowa, praca socjalna oraz opracowany indywidualny plan usług społecznych. Naszym zdaniem wskazane jest, by w CUS powstała komórka, której zadaniem będzie przeprowadzanie pierwszej diagnozy i kierowanie sprawy do odpowiedniego zespołu. Klient nie ma obowiązku znać przepisów i posiadać wiedzy, czy potrzebne mu wsparcie będzie realizacją zadań wynikających z ustawy o pomocy społecznej, na podstawie innego aktu prawnego, czy – co bardzo często się zdarza – kilku aktów prawnych. Wprowadzenie CUS do systemu wsparcia było często uzasadniane potrzebą stworzenia rozwiązania zwanego „jednym okienkiem”, w którym klient otrzymuje kompleksowe wsparcie, bez potrzeby szukania i błądzenia po wielu instytucjach. By tak się stało, należy, naszym zdaniem, rozwiązać kwestie związane ze wstępną weryfikacją wniosków klienta. Prawdopodobnie w sytuacji, w której pojawi się we wniosku klienta prośba dotycząca pomocy materialnej, będzie on z definicji „przypisany” zespołowi do spraw realizacji zadań z zakresu pomocy społecznej. Należy jednak (na co już zwracałyśmy uwagę) wypracować jasne procedury współpracy pomiędzy tym zespołem a koordynatorem indywidualnych planów usług społecznych. Rozważmy bowiem taką sytuację, że klient potrzebuje wsparcia finansowego, ale niezależnie od tego potrzebuje pomocy w rozwiązaniu swoich problemów życiowych. Pytanie, czy pomoc ta będzie mu dostarczana w postaci pracy socjalnej, czy też otrzyma wsparcie finansowe w ramach zadań zespół do spraw realizacji zadań z zakresu pomocy społecznej, a dalsza pomoc będzie przekazana do zespołu do spraw organizowania usług społecznych? Ten obszar dotyczący weryfikacji, jakiego wsparcia i przez kogo ono powinno być realizowane w ramach CUS, polecamy szczególnej uwadze. Warto skorzystać z doświadczeń, jakie towarzyszyły wprowadzeniu do ośrodków pomocy społecznej asystentów rodzin. Bardzo długo (w niektórych miejscach – w dalszym ciągu) podział zadań pomiędzy pracowników socjalnych a asystentów rodzin był zarzewiem konfliktów, które obniżały skuteczność udzielonej pomocy. W CUS-ach poza pracownikami socjalnymi i asystentami rodziny pojawia się nowy, bardzo istotny aktor – koordynator indywidualnych planów usług społecznych. Na potrzeby dalszych rozważań załóżmy, że wniosek trafił do rozpatrzenia przez zespół do spraw organizowania usług społecznych w celu ustalenia, czy wymagane jest opracowanie indywidualnego planu usług społecznych. Koordynator rozpoczyna współpracę z klientem. Podstawowym zadaniem przy tworzeniu planu jest nawiązanie przez koordynatora z odbiorcą usług kontaktu i zbudowanie właściwych relacji. Przy realizacji tej czynności należy pamiętać o roli komunikacji interpersonalnej. Pojęcie „komunikowanie” pochodzi z łacińskiego communico co oznacza „czynić wspólnym, coś z kimś dzielić”.  Prawidło zbudowany komunikat nie może: obrażać, krytykować, osądzać, orzekać, chwalić w połączeniu z oceną. Te i inne bariery w budowaniu relacji, koordynator indywidualnych planów usług społecznych będzie musiał umieć pokonać. Polecane, potrzebne narzędzia pracy koordynatora to: zdolność zadawania pytań coachingowych, prowadzenie kontaktu zgodnie z zasadami myślenia, pytaniami czy dialogiem motywującym, stosowanie zasad zawartych w postępowaniu skoncentrowanym na rozwiązaniu. Rozmowa, umiejętność słuchania, budowanie atmosfery zaufania i szacunku powinny stać się podstawą, na której opiera się kontakt mieszkaniec – koordynator indywidualnych planów usług społecznych. Po nawiązaniu relacji z odbiorcą usług społecznych, koordynator wspólnie z nim przeprowadza ocenę sytuacji (diagnozę potrzeb). Akty prawne regulujące działania CUS nie wprowadzają (przynajmniej dotychczas) obowiązkowych narzędzi związanych z budowaniem indywidualnych planów usług społecznych. Wydaje się jednak zasadnym, by poza diagnozą potrzeb klienta, koordynator potrafił ocenić jego gotowość do zmiany. Właściwe więc jest, by prowadził np. kartę usług. W pierwszej części takiej karty zwarte byłyby dane personalne klienta, historia jego kontaktu z CUS (kiedy się rozpoczął, jak długo trwał, kiedy się zakończył), dodatkowo informacje nie...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań czasopisma "Doradca w Pomocy Społecznej"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • pełen dostęp do archiwalnych numerów czasopisma w wersji elektronicznej
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy