Dołącz do czytelników
Brak wyników

Prawo pod lupą

5 kwietnia 2022

NR 89 (Marzec 2022)

Gdy interesów dziecka pilnuje OPS, a nie rodzic – czyli kilka słów o marnotrawieniu „pięćsetki” w nowej odsłonie

0 775

Na początku 2022 r. weszła w życie nowelizacja przepisów ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci. Od tego momentu instytucją właściwą w sprawie ustalania prawa do świadczenia wychowawczego i jego wypłaty stał się Zakład Ubezpieczeń Społecznych. Nie oznacza to jednak, że z gminy zniknęły wszystkie zadania przewidziane tą ustawą.

Do końca 2021 r. organem właściwym w sprawie ustalenia prawa i wypłaty świadczenia wychowawczego na podstawie ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (t.j.: Dz. U. z 2019 r., poz. 2407 z późn. zm.) był wójt/burmistrz/prezydent miasta. Nowelizacją z dnia 17 września 2021 r. wprowadzono zmiany, na mocy których dokonano zmiany instytucji realizującej to świadczenie, poczynając od dnia 1 stycznia 2022 r. Od tej daty, zgodnie z aktualnie obowiązującymi przepisami (art. 10 ustawy), postępowanie w sprawie świadczenia wychowawczego prowadzi oraz świadczenie to wypłaca Zakład Ubezpieczeń Społecznych, przy czym Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może wyznaczyć do realizacji całości lub części tych zadań jednostki organizacyjne Zakładu Ubezpieczeń Społecznych inne niż jednostki właściwe ze względu na miejsce zamieszkania osoby ubiegającej się lub otrzymującej świadczenie wychowawcze.

Nie oznacza to jednak, że dla gmin całkowicie zakończyły się działania związane z realizacją ustawowych zadań, i to z dwóch powodów. Po pierwsze – zgodnie z art. 20 ustawy nowelizującej:

POLECAMY

  • odwołania, zażalenia, ponaglenia, skargi na bezczynność dotyczące wydanych na podstawie przepisów dotychczasowych przez wójtów, burmistrzów, prezydentów miast, starostów i wojewodów rozstrzygnięć w sprawie ustalenia prawa odpowiednio do świadczenia wychowawczego lub dodatków wychowawczych, o których mowa w ustawie o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,
  • sprawy o nienależnie pobrane świadczenia wychowawcze oraz dodatki wychowawcze, o których mowa w ustawie o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, przyznane odpowiednio przez wójtów, burmistrzów, prezydentów miast lub starostów,
  • sprawy o nienależnie pobrane świadczenia wychowawcze realizowane w ramach koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego za okres do dnia 31 maja 2022 r. – są rozpatrywane na podstawie przepisów dotychczasowych.

Po drugie zaś w mocy pozostały – choć z korektą związaną z przejściem podstawowego zadania wynikającego z ustawy na ZUS – przepisy o marnotrawieniu świadczenia bądź wydatkowaniu go niezgodnie z celem, a także ustalanie okoliczności sprawowania opieki nad dzieckiem, na które o przyznanie świadczenia zawnioskowano. W tym zakresie zaś ustawa przewidywała i nadal przewiduje czynny udział OPS/CUS.


Rodzinny wywiad środowiskowy na potrzeby ustawy


Ustawa o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (art. 15) przewiduje dwie sytuacje, gdy instytucja realizująca może wystąpić do kierownika OPS/dyrektora CUS o przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego, o którym mowa w ustawie o pomocy społecznej:

  • jeżeli w stosunku do osoby ubiegającej się o przyznanie świadczenia wychowawczego lub osoby pobierającej to świadczenie wystąpią wątpliwości dotyczące sprawowania opieki nad dzieckiem lub
  • jeżeli w stosunku do osoby pobierającej świadczenie wystąpią wątpliwości dotyczące wydatkowania świadczenia wychowawczego niezgodnie z celem lub marnotrawienia świadczenia wychowawczego.

Wymienione regulacje korespondują wprost z przepisami art. 107 ust. 1a ustawy o pomocy społecznej, wskazującymi przypadki, w których wywiad (co do zasady przeprowadzany na potrzeby postępowań w pomocy społecznej) można przeprowadzić także na potrzeby innych postępowań. Wśród nich wskazany został art. 15 ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci – u osoby ubiegającej się o świadczenie wychowawcze lub osoby pobierającej to świadczenie w celu weryfikacji wątpliwości dotyczących sprawowania opieki nad dzieckiem, wydatkowania świadczenia wychowawczego niezgodnie z celem lub marnotrawienia świadczenia wychowawczego.

Jednocześnie warto zaznaczyć, że zamiast wywiadu, Zakład Ubezpieczeń Społecznych może wystąpić do OPS/CUS o udzielenie informacji o okolicznościach dotyczących sprawowania opieki nad dzieckiem, marnotrawienia świadczenia wychowawczego lub wydatkowania go niezgodnie z celem, jeżeli informacje te zostały ustalone w rodzinnym wywiadzie środowiskowym przeprowadzonym nie wcześniej niż 3 miesiące przed dniem otrzymania przez ośrodek pomocy społecznej wniosku o udzielenie informacji (art. 15 ust. 2)

W przypadku wątpliwości dotyczących sprawowania opieki nad dzieckiem wskazać należy, że pojawić się one mogą w szczególności w sytuacji opisanej w art. 22 tej ustawy tj. w przypadku, gdy po złożeniu wniosku o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego przez rodzica, opiekuna prawnego dziecka lub opiekuna faktycznego dziecka drugi rodzic, opiekun prawny dziecka lub opiekun faktyczny dziecka złoży wniosek o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego w związku z opieką nad tym samym dzieckiem. Sprawdzenie wątpliwości może nastąpić także w związku z okolicznościami wskazanymi w art. 5a ustawy (dziecko umieszczone w DPS lub w pieczy zastępczej). Dalsze postępowanie organu – stosownie do ustaleń pracownika socjalnego – polegać będzie np. na przyznaniu świadczenia po połowie obojgu rodzicom (jeśli w wyniku ustaleń okaże się, że sprawują oni opiekę naprzemienną nad dzieckiem) bądź temu rodzicowi, który opiekę nad dzieckiem sprawuje (faktycznie i formalnie).

Druga sytuacja dotyczy przypadków, gdy organ poweźmie wątpliwości co do prawidłowości wydatkowania przyznanego świadczenia przez osobę uprawnioną, czyli w razie wydatkowania świadczeń niezgodnie z celem bądź też marnotrawienia przyznanych świadczeń. I ta sytuacja – zarówno z uwagi na konieczność wyjaśnienia, co oznacza wydatkowanie niezgodnie z celem czy marnotrawienie, jak i następstw ustalenia, co następuje po potwierdzeniu tych okoliczności – wymaga szerszego omówienia.


Co to jest marnotrawienie świadczeń albo wydatkowanie niezgodnie z celem?


Wyjaśnienie tych pojęć wymaga przede wszystkim odwołania się do celu świadczenia wychowawczego zawartego w art. 4 ust. 1 ustawy. Zgodnie z tym przepisem celem świadczenia wychowawczego jest częściowe pokrycie wydatków związanych z wychowywaniem dziecka, w tym z opieką nad nim i zaspokojeniem jego potrzeb życiowych. Zatem warunkiem otrzymania świadczenia przez osobę uprawnioną winno być łączne spełnienie dwóch podstawowych zadań, tj. wykonywania nad dzieckiem opieki oraz bieżące zabezpieczanie jego potrzeb np. wydatkowanie środków na jego utrzymanie. Świadczenie ma zatem – co wynika z powołanego przepisu – częściowo pokryć ponoszone na zaspokojenie potrzeb dziecka wydatki. Nieprawidłowości w zakresie przeznaczania otrzymanych środków mogą dotyczyć dwóch sytuacji – wydatkowania niezgodnie z celem oraz marnotrawienia świadczenia.

Wydatkowaniem niezgodnym z celem określonym w ustawie będzie zatem przeznaczenie świadczeń na zaspokojenie innych potrzeb niż te związane z potrzebami dziecka, a jego potrzeby nie są zaspokojone albo nie w pełni niezaspokojone, np.:

  • wydatkowanie na zakupy nieprzeznaczone dla dziecka, na które wypłacane jest świadczenie,
  • pozostawanie obojga rodziców bez pracy zarobkowej pomimo braku przeciwwskazań zdrowotnych do podejmowania aktywności zawodowej.

Z kolei marnotrawienie świadczeń będzie miało miejsce wówczas, gdy środki mogą być co prawda wydatkowane na dziecko, ale nie na to, co będzie zaspokojeniem jego niezbędnych potrzeb bytowych, np. rodzic, dokonując zbędnych zakupów, nie zaspokaja priorytetowych dla dziecka potrzeb życiowych (jak wtedy, gdy kupuje dziecku markowe ubrania, zaniedbując jednocześnie potrzebę jego leczenia).


Jak przeprowadzić wywiad?


Celem niniejszego opracowania nie jest poszukiwanie odpowiedzi na pytanie: czy zastosowane rozwiązania są słuszne? Jednak pewnej refleksji trudno się nie podać. Świadczenie 500 plus od początku zaistnienia w systemie świadczeń budziło skrajne emocje. Od poparcia „wreszcie świadczenia dla dzieci” po „ci co nie myślą i nie planują – górą”. W kabaretach nadużywanie tych świadczeń przez rodziców niewypełniających prawidło funkcji opiekuńczo-wychowawczych stało się powodem do gorzkiego śmiechu. Pisałyśmy już na ten temat, ale powtórzymy – weryfikacja marnotrawienia środków nie była prawidłowo prowadzona. Decyzje zmieniające świadczenia z pieniężnych na inną formę były wydawane bardzo rzadko. Powodów było wiele i nie chcemy do ich wskazywania wracać. Mamy jednak sytuację, w której weryfikacja, czy świadczenie nie jest marnotrawione, jak również wydatkowanie zgodnie z potrzebami dzieci, jest nadal po stronie ośrodków pomocy społecznej.

Pierwszą sprawą, poza analizą aktualnego stanu prawnego, którą chcemy omówić, jest kwestia wywiadu weryfikującego czy przyznane środki są wydatkowane zgodnie z celem oraz czy są przeznaczane na potrzeby dzieci. Wywiad ten, z trochę niezrozumiałych dla nas powodów, stanowił problem dla pracowników socjalnych. Przedstawione dalej refleksje, naszym zdaniem mogą być pomocne.


Kiedy należy uznać, że w środowisku należy zmienić formę realizacji świadczenia 500 plus:

  • W sytuacji, gdy rodzice dzieci nie mają własnych dochodów – oczywiście życie niesie różne scenariusze. Nie wydaje się, by sytuacja, gdy w domu jest małe (do trzech lat) dziecko i matka nie pracuje, ale sprawuje nad nim właściwą opiekę, musiała być potraktowana jako marnotrawienie. Szczególnie gdy trudno w danej gminie o miejsce w żłobku lub dziecko często choruje. Trudno jednak zrozumieć, że służby socjalne (pomimo wewnętrznej niezgody na taką sytuację) nie zmieniały decyzji, gdy z pracy rezygnował również ojciec dzieci czy matka dzieci w wieku szkolnym. To naprawdę nie wymagało dochodzenia, by udowodnić, że środki, które miały iść na zaspokojenie potrzeb dzieci są wykorzystywane na zaspokojenie potrzeb rodziców. Przecież pracownik socjalny nie musi w takiej sytuacji nic udowadniać. Wystarczy poprosić, by dorośli członkowie rodziny wykazali z jakich środków zaspokajają swoje potrzeby. I znowu należy pamiętać, że praca socjalna nie jest „zero-jedynkowa”. Może zaistnieć sytuacja, że ojciec dzieci stracił pracę i miesiąc lub dwa poszukuje nowej. Ale sytuacja taka powinna być tymczasowa. Podobnie nie widzimy nieprawidłowości w tym, że ze świadczeń na dzieci są regulowane opłaty za mieszkanie (czynsz, światło, gaz). Podstawową potrzebą dziecka jest posiadanie domu, w którym jest jasno i ciepło.
  • Gdy wydatkowanie świadczeń nie jest zgodne z potrzebami dziecka – i tutaj sytuacja nie jest już tak oczywista. Pracownik socjalny przeprowadzający wywiad w celu weryfikacji zasadności przyznawania świadczenia 500 plus w formie pieniężnej musi przede wszystkim stwierdzić, na co są przeznaczane środki świadczenia, jak również czy rodzice znają potrzeby swoich dzieci. W pierwszej części warto razem z rodziną rozpisać tak posiadane przez rodzinę zasoby, jak i zobowiązania. I znowu nie wszystko jest takie oczywiste. Np. rodzina posiada zobowiązania wynikające ze spłaty niekorzystnej pożyczki i sam fakt takiego zobowiązania nie jest może bardzo istotnym, ale – na co zostały wykorzystane środki – już tak. W sytuacji, gdy środki zostały wykorzystane na zakup np. kina domowego (pomimo tego, że z niego też dziecko korzysta) można uznać, że spłata pożyczki nie może iść ze świadczeń dziecka, ale jeśli pieniądze były przeznaczone na operację ratującą życie, niekoniecznie dziecka, ale również któregoś z rodziców? Czy wtedy można uznać, że świadczenie jest wydatkowane niezgodnie z potrzebami dziecka? Przecież naczelną potrzebą dzieci jest również posiadanie rodziny. Podobnie różnie można rozpatrywać sytuację, gdy rodzina kupiła samochód i spłaca raty. Nie powinna zaistnieć sytuacja, gdy kalkulacja spłaty rat była oparta tylko o świadczenia dzieci, ale jeśli nie w całości, to jak do tego podejść? Znowu taka sytuacja będzie wymagała pogłębionej analizy ze strony pracownika socjalnego. O ile np. kupno samochodu podniosło komfort życia rodziny, to jest to trudne do wyważenia, na ile potrzeby dziecka zostały uwzględnione. Ale w sytuacji, gdy dziecko wymaga rehabilitacji, albo częstych wizyt u specjalistów ze względu na stan zdrowia, a dojazd do nich jest (jak to w wielu gminach) utrudniony, kupno samochodu wydaje się racjonalnym i właściwym rozwiązaniem. Podobnie, gdy dzięki temu, że rodzina ma własny środek transportu, dzieci mogą uczęszczać na zajęcia, które są istotne dla ich rozwoju czy realizacji zainteresowań. Również ważne jest, aby pracownik socjalny wspólnie z rodzicami i dziećmi ustalił jakie są pragnienia/marzenia tych ostatnich. Można przecież dzięki środkom z 500 plus próbować zbudować potencjał dziecka, oparty o rozwój jego kompetencji jak i zainteresowań. Do tego tematu wrócimy, gdy będziemy omawiać realizację świadczenia 500 plus przez OPS.

O czym jeszcze warto pamiętać przy przeprowadzaniu wywiadu dot. weryfikacji prawidłowego wykorzystywania środków z 500 plus:

  • Pracownik socjalny w celu przeprowadzenia prawidłowego rozeznania dysponuje bardzo różnymi narzędziami np.
    • rozmowa z przedstawicielami innych instytucji – pracownik socjalny zbiera informacje na tematy dotyczące potrzeb dzieci oraz stopnia ich zaspokojenia. Warto pamiętać, że źródłem informacji o potrzebach dzieci nie są tylko rodzice. Warto zapytać również pedagogów szkolnych, wychowawców w placówkach wsparcia dziennego itp.;
    • obserwacja – obserwacja jest jedną z najszerzej stosowanych metod. W czasie obserwacji rejestrujemy czynności, reakcje, zachowania rozmówców. Nie jest to metoda łatwa w stosowaniu, wymaga dobrego przygotowania i umiejętnego przeprowadzenia. Obserwacja jest bardzo istotnym narzędziem pracy pracownika socjalnego, również przy omawianym wywiadzie. Pozwoli na potwierdzenie uzyskanych informacji (np. od rodziców) dotyczących pragnień dziecka. Zdarzają się sytuacje, że rodzice twierdzą, że dzieci niczego nie chcą i właśnie obserwacja reakcji dzieci może powiedzieć pracownikowi, czy tak jest istotnie. Nie zakładamy złej woli rodziców, ale czasem wiedzą o potrzebach swoich dzieci zdecydowanie za mało.
    • analiza SWOT – to technika służąca do porządkowania i analizy informacji. Pozwala na określnie słabych oraz mocnych stron rodziny (czyli tych elementów, na które można mieć wpływ), ale również dzięki niej pracownik socjalny wspólnie z rodziną może ustalić szanse i zagrożenia, jak również potrzeby dzieci i możliwości ich realizacji.
    • lista pytań dotycząca potrzeb dziecka i sposobów ich realizacji – wskazane jest sporządzenie listy pytań, które w sytuacji weryfikacji  pozwolą ustalić czy świadczenie 500 plus jest przeznaczane zgodnie z literą prawa na zaspokajanie potrzeb dzieci. Taki zestaw przykładowych pytań można sporządzić i wprowadzić do procedur ośrodka (oczywiście to nie może być zamknięty katalog, raczej propozycja pytań). Ważne wydaje się, by wszyscy pracownicy socjalni jednego ośrodka podchodzili do weryfikacji zasadności zmiany formy realizacji świadczenia 500 plus w podobny sposób. Niezbędne wydają się pytania typu:
      • Czy wie pan/i czym interesuje się pana/i dziecko?
      • Czy wie pan/i kim kiedyś chciałby być syn/córka?
      • Czy wie pan/i, jakie przedmioty w szkole szczególnie lubi pana/i dziecko?
      • Czy ma pan/i wiedzę, jakie przedmioty sprawiają mu trudność?

Przedstawiony zakres pytań jest oczywiście tylko przykładem. Wydaje się jednak zasadne, by pracownicy socjalni mieli przygotowany przykładowy scenariusz wywiadu i dopasowywali go do konkretnej sytuacji.

  • Warto też pamiętać, że spotkanie z rodzicami i dziećmi (wydaje się, że obecność dzieci w trakcie tego wywiadu jest konieczna), może być okazją do stworzenia planu rozwoju dzieci. Plan taki można stworzyć nie tylko w oparciu o świadczenie 500 plus. W działania można (a nawet powinno się) zaangażować tak szkołę, jak i instytucję kultury, a także organizacje pozarządowe. Przecież jeśli dziecko ma problemy z prawidłową realizacją obowiązku szkolnego, to można pomóc mu przez płatne korepetycje, ale – naszym zdaniem – dopiero po wykorzystaniu możliwości, jakimi dysponuje szkoła lub placówka wsparcia dziennego. Byłoby dobrze, gdyby spotkanie dotyczące prawidłowego wykorzystania świadczenia 500 plus stało się początkiem pracy na rzecz dzieci, gdzie cały system staje się źródłem usług.

Przy okazji omawiania sprawy wywiadu weryfikującego kwestie zasadności wydatkowania i marnotrawienia świadczenia 500 plus zwracamy uwagę na pewną dosyć paradoksalną sytuację, do której może dojść w aktualnie obowiązującej rzeczywistości prawnej. Załóżmy, że pracownik socjalny przeprowadza wywiad w środowisku rodziny korzystającej ze świadczeń pomocy społecznej. W trakcie rozeznania dochodzi do wniosku, że może zachodzić sytuacja marnotrawienia świadczeń otrzymywanych na dzieci, w tym 500 plus. I zgodnie z obowiązującymi przepisami, powinien zgłosić to podejrzenie do ZUS, który zleci mu przeprowadzenie wywiadu. Czy to nie jest trochę „sięganie do lewej kieszeni przez prawe ucho”? Uważamy, że powinna zostać wprowadzona ścieżka prawna, która umożliwi w takiej sytuacji (gdy pracownik socjalny podejmie podejrzenie marnotrawienia świadczeń), podjęcie działania przez pracownika socjalnego, przeprowadzenie wywiadu i po potwierdzeniu swoich podejrzeń, poinformowanie ZUS.


Co po stwierdzeniu wydatkowania świadczenia niezgodnie z celem lub jego marnotrawienia?


Odpowiedź na to pytanie zawarta...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań czasopisma "Doradca w Pomocy Społecznej"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • pełen dostęp do archiwalnych numerów czasopisma w wersji elektronicznej
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy