Dołącz do czytelników
Brak wyników

Prawo pod lupą

24 marca 2021

NR 79 (Marzec 2021)

Zwrot wydatków poniesionych na świadczenia z pomocy społecznej po śmierci klienta w świetle przepisu art. 96 ustawy o pomocy społecznej

78

W przypadku śmierci klienta pomocy społecznej przepis art. 96 ustawy o pomocy społecznej reguluje zwrot wydatków, które zostały poniesione z tytułu pomocy społecznej. Warto znać niesione przepisem regulacje, dlatego poddajmy je szczegółowej analizie.

Zgodnie z przepisem art. 96 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (t.j. Dz. U. z 2020 r., poz. 1876 z późn. zm.), obowiązek zwrotu wydatków poniesionych na świadczenia z pomocy społecznej spoczywa na:

POLECAMY

  1. osobie i rodzinie korzystającej ze świadczeń z pomocy społecznej,
  2. spadkobiercy osoby, która korzystała ze świadczeń z pomocy społecznej – z masy spadkowej,
  3. małżonku, zstępnych przed wstępnymi osoby korzystającej ze świadczeń z pomocy społecznej – jedynie w przypadku, gdy nie dokonano zwrotu wydatków zgodnie z pkt 1 i 2, w wysokości przewidzianej w decyzji dla osoby lub rodziny korzystającej ze świadczeń z pomocy społecznej.

Analiza ustawowych unormowań

Analiza przywołanego na wstępie przepisu prowadzi do wniosku, że zamieszczono w nim kolejność osób zobowiązanych do ponoszenia odpłatności za przyznane świadczenie z pomocy społecznej. W pierwszej kolejności obowiązek ten spoczywa na samym zainteresowanym, a zatem na osobie, której przyznano świadczenie z pomocy społecznej (korzystający ze świadczeń). W drugiej kolejności przedmiotowy obowiązek spoczywa na spadkobiercach osoby, która korzystała ze świadczeń pomocy społecznej, przy czym spadkobiercy obowiązani są do zwrotu wydatków z tytułu korzystania ze świadczeń z pomocy społecznej jedynie z masy spadkowej. W ostatniej kolejności obowiązek zwrotu spoczywa na małżonku, zstępnych przed wstępnymi osoby korzystającej z pomocy społecznej.
Z treści analizowanego unormowania wynika, że uregulowanie zawarte w punkcie 2 przepisu art. 96 ust. 1 ustawy o pomocy społecznej ma zastosowanie jedynie wówczas, gdy nie dokonano zwrotu wydatków w oparciu o unormowanie zawarte w przepisie art. 96 ust. 1 pkt 1 ustawy o pomocy społecznej, a osoba zobowiązana do zwrotu wydatków zmarła. Natomiast zgodnie unormowaniem zawartym w przepisie art. 96 ust. 1 pkt 3 ustawy o pomocy społecznej, obowiązek zwrotu spoczywa na małżonku, zstępnych przed wstępnymi osoby korzystającej ze świadczeń z pomocy społecznej – jedynie w przypadku, gdy nie dokonano zwrotu wydatków zgodnie z zasadami określonymi w przepisie art. 96 ust. 1 pkt 1 i 2 ww. ustawy, w wysokości przewidzianej w decyzji dla osoby lub rodziny korzystającej ze świadczeń z pomocy społecznej. Przywołana treść przepisu art. 96 ust. 1 pkt 3 ww. ustawy wskazuje na jego subsydiarny charakter. Ma on zastosowanie bowiem wyłącznie wówczas, gdy nie jest możliwy zwrot wydatków na świadczenia z pomocy społecznej przez zobowiązanego i spadkobierców z masy spadkowej. W konsekwencji z omawianego uregulowania wynika, że zawiera ono trzy odrębne sytuacje, które wyznaczają krąg osób zobowiązanych do zwrotu wydatków na świadczenia z pomocy społecznej, a mianowicie zobowiązanego, spadkobierców i osoby wymienione w przepisie art. 96 ust. 1 pkt 3 ww. ustawy, tj. małżonka, a następnie zstępnych przed wstępnymi osoby korzystającej ze świadczeń z pomocy społecznej. Należy dodatkowo wskazać w tym miejscu, że między uregulowaniem zawartym w pkt 2 i pkt 3 art. 96 ust. 1 ustawy o pomocy społecznej może zachodzić zbieżność, gdyż osoby wymienione w pkt 3 będą w znakomitej większości przypadków spadkobiercami osoby zobowiązanej. Oznacza to, że spadkobiercy zobowiązani są do zwrotu wydatków z dwóch różnych tytułów raz jako spadkobiercy, a innym razem jako współmałżonek, zstępni czy wstępni, przy czym jeżeli występują jako spadkobiercy to ich obowiązek ograniczony jest do masy spadkowej, natomiast w przypadku unormowania przewidzianego art. 96 ust. 1 pkt 3 ustawy o pomocy społecznej nałożony na nich obowiązek związany jest z ich sytuacją finansową, gdyż w myśl art. 96 ust. 2 ustawy wydatki na usługi, pomoc rzeczową, zasiłki na ekonomiczne usamodzielnienie, zasiłki okresowe i zasiłki celowe przyznane pod warunkiem zwrotu, podlegają zwrotowi w części lub całości, jeżeli dochód na osobę w rodzinie osoby zobowiązanej do zwrotu wydatków przekracza kwotę kryterium dochodowego. Tym samym obok ustalenia kręgu osób zobowiązanych do zwrotu wydatków poniesionych na świadczenia z pomocy społecznej istotnym jest również ustalenie, czy osoby te są w stanie realizować ten obowiązek, a zatem, czy ich sytuacja bytowa i dochodowa umożliwia ponoszenie tego obowiązku, ponieważ osoby, których dochód nie przekracza kryterium dochodowego uprawniającego do ubiegania się o świadczenie z pomocy społecznej są zwolnione z obowiązku zwrotu przedmiotowych wydatków. W związku z tym, organ, prowadząc postępowanie w omawianym zakresie, obowiązany jest z jednej strony ustalić osobę zobowiązaną do zwrotu wydatków na świadczenia z pomocy społecznej, a zarazem możliwość ponoszenia przez nią tego obowiązku, a zatem czy nie występuje przesłanka negatywna w przywołanym wyżej art. 96 ust. 2 ustawy o pomocy społecznej1.

Szczególna sytuacja spadkobierców

Jak wynika z powyższego, spadkobiercy mogą być zobowiązani do zwrotu wydatków z dwóch różnych tytułów. Raz jako spadkobiercy, a innym razem jako współmałżonek, zstępni czy wstępni, przy czym jeżeli występują jako spadkobiercy, to ich obowiązek ograniczony jest do masy spadkowej, natomiast w przypadku unormowania przewidzianego art. 96 ust. 1 pkt 3 ustawy o pomocy społecznej, nałożony na nich obowiązek związany jest z ich sytuacją finansową, gdyż w myśl art. 96 ust. 2 ustawy o pomocy społecznej, wydatki na usługi, pomoc rzeczową, zasiłki na ekonomiczne usamodzielnienie, zasiłki okresowe i zasiłki celowe przyznane pod warunkiem zwrotu podlegają zwrotowi w części lub całości, jeżeli dochód na osobę w rodzinie osoby zobowiązanej do zwrotu wydatków przekracza kwotę kryterium dochodowego. Tym samym obok ustalenia kręgu osób zobowiązanych do zwrotu wydatków poniesionych na świadczenia z pomocy społecznej, istotnym jest również ustalenie, czy osoby te są w stanie realizować ten obowiązek, a zatem, czy ich sytuacja bytowa i dochodowa umożliwia ponoszenie tego obowiązku, ponieważ osoby, których dochód nie przekracza kryterium dochodowego uprawniającego do ubiegania się o świadczenie z pomocy społecznej są zwolnione z obowiązku zwrotu przedmiotowych wydatków2. 
 

Ważne

Obowiązek zwrotu przez małżonka, zstępnych zmarłego jest obowiązkiem subsydiarnym wobec braku możliwości dokonania zwrotu przez spadkobierców, przy czym art. 96 ust. 1 pkt 3 ustawy o pomocy społecznej, należy interpretować w ten sposób, iż małżonek, zstępni oraz wstępni zobowiązani są do zwrotu wydatków na świadczenia z pomocy społecznej dopiero wówczas, gdy zwrotu nie dokonała osoba korzystająca ze świadczenia ani spadkobiercy takiej osoby.


Ponadto za przyjęciem, że małżonek, zstępni oraz wstępni są zobowiązani do pokrycia wydatków za świadczenia z pomocy społecznej dopiero po bezskutecznym ich dochodzeniu od osoby korzystającej ze świadczeń i od spadkobierców takiej osoby, przemawiają także obowiązujące rozwiązania w zakresie alimentacji, które mają swoje unormowanie w Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym3.

Koszty pogrzebu

Na zakończenie analizy unormowań zawartych w przepisie art. 96 ustawy o pomocy społecznej należy wskazać, że ust. 3 tego przepisu zawiera specjalną zasadę ustalania źródła zwrotu wydatków, wskazując, że wydatki poniesione przez organ gminy na pokrycie kosztów pogrzebu dochodzone są z zasiłku pogrzebowego, a jeżeli zasiłek taki nie przysługuje – z masy spadkowej. Przepis ten obliguje zatem gminę, która poniosła koszty pogrzebu do ustalenia w pierwszej kolejności, czy zmarłemu przysługiwał zasiłek pogrzebowy4. 
 

Pamiętaj

W razie poniesienia kosztów pogrzebu gmina jest uprawniona do ubiegania się o zasiłek pogrzebowy, o ile przysługiwał on po zmarłej osobie, co wynika z treści przepisu art. 78 ust. 2 ustawy z dnia 
17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j. Dz. U. z 2021 r., 
poz. 291), zgodnie z którym zasiłek pogrzebowy przysługuje również pracodawcy, domowi pomocy społecznej, gminie, powiatowi, osobie prawnej kościoła lub związku wyznaniowego, jeżeli pokryły koszty pogrzebu.


Dalsze regulacje

Zgodnie z przepisem art. 104 ust. 1 ustawy o pomocy społecznej, należności z tytułu wydatków na świadczenia z pomocy społecznej podlegają ściągnięciu w trybie przepisów o postępowaniu egzekucyjnym w administracji, przy czy...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań czasopisma "Doradca w Pomocy Społecznej"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • pełen dostęp do archiwalnych numerów czasopisma w wersji elektronicznej
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy