Dołącz do czytelników
Brak wyników

Prawo pod lupą

6 lipca 2022

NR 92 (Czerwiec 2022)

Umieszczenie w DPS osoby z zaburzeniami psychicznymi – wybrane aspekty prawne w orzecznictwie sądów administracyjnych

0 178

Chociaż przesłanki umieszczenia w domu pomocy społecznej osoby z zaburzeniami psychicznym są podobne jak w przypadku osób, które takich zaburzeń nie wykazują, to jednak zasady postępowania są nieco odmienne, a procedury bardziej złożone.

Zgodnie z treścią art. 54 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej prawo do umieszczenia w domu pomocy społecznej przysługuje osobie wymagającej całodobowej opieki z powodu wieku, choroby lub niepełnosprawności, niemogącej samodzielnie funkcjonować w codziennym życiu, której nie można zapewnić niezbędnej pomocy w formie usług opiekuńczych. W stosunku do takiej osoby OPS/CUS prowadzi postępowanie administracyjne w kierunku zbadania, czy przesłanki wskazane w tym przepisie istnieją, a po ich stwierdzeniu – gromadzi wymagane dokumenty (o których mowa w rozporządzeniu Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 23 sierpnia 2012 r. w sprawie domów pomocy społecznej) w celu wydania decyzji kierującej, a następnie – już przez PCPR – decyzji umieszczającej w konkretnym DPS właściwego typu.
Regułą w tym postępowaniu jest działanie na wniosek lub za zgodą osoby kierowanej, co wynika choćby z zapisów art. 54 ust. 2 i 2a ustawy czy § 8 ust. 1 pkt 1 wspomnianego powyżej rozporządzenia w sprawie domów pomocy społecznej. Co prawda w ustawie o pomocy społecznej istnieją regulacje zmierzające do przymusowego umieszczenia w DPS – art. 54 ust. 4 – zgodnie z którymi w przypadku, gdy osoba bezwzględnie wymagająca pomocy lub jej przedstawiciel ustawowy nie wyrażają zgody na umieszczenie w domu pomocy społecznej bądź po umieszczeniu wycofają swoją zgodę, OPS/CUS lub dom pomocy społecznej są obowiązane do zawiadomienia o tym właściwego sądu, a jeżeli osoba taka nie ma przedstawiciela ustawowego lub opiekuna – prokuratora. Jednak w odniesieniu do osoby chorej psychicznie lub upośledzonej umysłowo przechodzi się na grunt innych przepisów, a mianowicie ustawy z dnia 19 sierpnia 1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego (Dz. U. z 2020 r., poz.685 z późn. zm.) – por. wyrok WSA w Gliwicach z dnia 8 stycznia 2020 r. sygn. akt II SA/Gl 1179/19.

POLECAMY

Przesłanki przyjęcia do DPS w trybie ustawy o ochronie zdrowia psychicznego

Zgodnie z art. 38 ust. 1 ustawy o ochronie zdrowia psychicznego osoba, która wskutek choroby psychicznej lub upośledzenia umysłowego nie jest zdolna do zaspokajania podstawowych potrzeb życiowych i nie ma możliwości korzystania z opieki innych osób oraz potrzebuje stałej opieki i pielęgnacji, lecz nie wymaga leczenia szpitalnego, może być za jej zgodą lub zgodą jej przedstawiciela ustawowego przyjęta do domu pomocy społecznej. Oznacza to, że do umieszczenia w DPS wymagane jest spełnienie następujących warunków, które muszą być spełnione łącznie:

  • brak zdolności do „samoobsługi” w wyniku choroby psychicznej lub upośledzenia umysłowego,
  • brak możliwości korzystania z opieki innych osób,
  • potrzeba stałej opieki i pielęgnacji,
  • brak konieczności leczenia szpitalnego,
  • zgoda tej osoby lub jej przedstawiciela ustawowego.

Kiedy wkracza sąd

Ze wskazanego powyżej art. 38 ust. 1 ustawy o ochronie zdrowia psychicznego wynika, że niezbędnym warunkiem do przyjęcia osoby chorej psychicznie lub upośledzonej umysłowo do DPS jest zgoda tej osoby lub jej przedstawiciela ustawowego. A co się dzieje w przypadku, gdy takiej zgody nie ma lub osoba zainteresowana nie jest jej w stanie wyrazić? Tu wymagana jest interwencja sądu opiekuńczego.
W praktyce mogą wystąpić różne sytuacje – pracownicy jednostek organizacyjnych pomocy społecznej niejednokrotnie mają wątpliwości, kiedy tak naprawdę postanowienie sądu jest wymagane do wszczęcia postępowania w sprawie skierowania do DPS.

  • Sytuacja pierwsza – osoba chora psychicznie lub upośledzona umysłowo zwraca się do OPS/CUS o umieszczenie jej w DPS. Osoba nie jest ubezwłasnowolniona i jej stan zdrowia pozwala na przyjęcie, że jest świadoma konsekwencji swojego wniosku. Tu kierowanie wniosku do sądu nie jest wymagane.
  • Sytuacja druga – osoba chora psychiczne lub upośledzona umysłowo wymaga umieszczenia w DPS. Nie jest ubezwłasnowolniona, ale jej stan zdrowia nie pozwala na wyrażenie zgody na umieszczenie w DPS. Tu wymagane jest działanie sądu. Zgodnie bowiem z art. 39 ust. 3 ustawy o ochronie zdrowia psychicznego, jeżeli osoba wymagająca skierowania do domu pomocy społecznej ze względu na swój stan psychiczny nie jest zdolna do wyrażenia na to zgody, o jej skierowaniu do domu pomocy społecznej orzeka sąd opiekuńczy.
  • Sytuacja trzecia – osoba chora psychiczne lub upośledzona umysłowo wymaga umieszczenia w DPS. Jest ubezwłasnowolniona częściowo, z wnioskiem o przyjęcie do DPS zwraca się jej kurator, a ona wyraża na to zgodę. Tu działanie sądu nie jest wymagane.
  • Sytuacja czwarta – osoba chora psychiczne lub upośledzona umysłowo wymaga umieszczenia w DPS. Jest ubezwłasnowolniona częściowo, z wnioskiem o przyjęcie do DPS zwraca się jej kurator, ale ona nie wyraża na to zgody. Tu o przyjęciu do DPS musi rozstrzygnąć sąd. Zgodnie bowiem z art. 38 ust. 2 ustawy o ochronie zdrowia psychicznego, przyjęcie do domu pomocy społecznej osoby, o której mowa w ust. 1, bez jej zgody a za zgodą jej przedstawiciela ustawowego wymaga orzeczenia sądu opiekuńczego o przyjęciu do domu pomocy społecznej.
  • Sytuacja piąta – osoba chora psychiczne, upośledzona umysłowo małoletnia lub ubezwłasnowolniona całkowicie. W takim przypadku (zgodnie z art. 38 ust.3 ustawy o ochronie zdrowia psychicznego) przyjęcie do domu pomocy społecznej osoby małoletniej lub ubezwłasnowolnionej całkowicie następuje za pisemną zgodą jej przedstawiciela ustawowego (rodzica lub opiekuna), przy czym przedstawiciel ustawowy wyraża zgodę dopiero po uzyskaniu zezwolenia sądu opiekuńczego.
  • Sytuacja szósta – osoba chora psychiczne, upośledzona umysłowo małoletnia powyżej 16. roku życia lub ubezwłasnowolniona całkowicie, zdolna do wyrażenia zgody. Ona chce do DPS, a jej przedstawiciel ustawowy nie wyraża takiej woli – bądź odwrotnie: przedstawiciel ustawowy chce, a ona nie. W takim wypadku konieczne jest orzeczenie sądu opiekuńczego. Zgodnie z art. 38 ust. 4 ustawy o ochronie zdrowia psychicznego – jeżeli przyjęcie do domu pomocy społecznej dotyczy osoby małoletniej powyżej 16. roku życia lub osoby pełnoletniej całkowicie ubezwłasnowolnionej, zdolnej do wyrażenia zgody, jest wymagane również uzyskanie zgody tej osoby na przyjęcie. W przypadku sprzecznych oświadczeń w sprawie przyjęcia do domu pomocy społecznej tej osoby i jej przedstawiciela ustawowego, przyjęcie do domu pomocy społecznej wymaga orzeczenia sądu opiekuńczego właściwego ze względu na miejsce zamieszkania tej osoby.

Kiedy OPS/CUS?

Kolejna sytuacja wymagająca interwencji sądu ma miejsce wówczas, gdy zarówno osoba chora psychiczne, jak i (jeśli jest) jej przedstawiciel ustawowy nie wyrażają zgody na przyjęcie do DPS, a brak opieki zagraża życiu tej osoby. Zgodnie z art. 39 ust. 1 ustawy o ochronie zdrowia psychicznego, jeżeli osoba, o której mowa w art. 38, lub jej przedstawiciel ustawowy nie wyrażają zgody na przyjęcie jej do domu pomocy społecznej, a brak opieki zagraża życiu tej osoby, organ do spraw pomocy społecznej może wystąpić do sądu opiekuńczego miejsca zamieszkania tej osoby z wnioskiem o przyjęcie do domu pomocy społecznej bez jej zgody.
W takiej sytuacji podmiotem, którego reakcji wymagają przepisy prawa, jest organ do spraw pomocy społecznej, czyli OPS/CUS. Jak to wskazał NSA w postanowieniu z dnia 19 listopada 2015 r. sygn. akt IV CSK 379/15 Organ do spraw opieki społecznej ma zdolność sądową w sprawach o przyjęcie do domu opieki społecznej osoby, która nie wyraża na to zgody […]. Osobą działającą w imieniu tego organu jest jego kierownik.
Wniosek o przyjęcie do DPS bez zgody osoby – w świetle powyżej przywołanych przepisów – musi zawierać niezbędne elementy uzasadniające wystąpienie z takim wnioskiem umożliwiające jego rozpatrzenie, zgodnie z intencją organu. Po pierwsze należy wykazać, że osoba, która jest uczestnikiem tego postępowania, spełnia przesłanki z art. 38 (wskazane powyżej), w szczególności, że jest chora psychicznie lub upośledzona umysłowo i niezdolna do zaspokojenia swoich podstawowych potrzeb, a następnie, że w sprawie spełnione zostały przesłanki wskazane w art. 39 ust. 1 ustawy – brak zgody i brak opieki zagrażający życiu. Tu jednak nie wystarczy o tym wspomnieć, trzeba to rozwinąć: dlaczego brak jest opieki i dlaczego zagraża to życiu tej osoby.
Warto wskazać, że z takim wnioskiem może wystąpić również kierownik szpitala psychiatrycznego, w którym przebywa osoba chora psychicznie czy upośledzona umysłowo, jeżeli stwierdzi, że jest ona niezdolna do samodzielnego zaspokajania podstawowych potrzeb życiowych, a potrzebuje stałej opieki i pielęgnacji, natomiast nie wymaga dalszego leczenia w tym szpitalu.

OPS/CUS nie kontroluje zasadności postanowienia sądu

OPS/CUS, nawet jeśli ma wątpliwości co do zasadności wydanego przez sąd postanowienia o skierowaniu do DPS, nie kontroluje zasadności postanowienia sądu. Zgodnie z tezami wyroku WSA w Lublinie z dnia 31 stycznia 2019 r., sygn. akt II SA/Lu 842/18: Z art. 54 ust. 1 ustawy o pomocy społecznej wynika, że w domu pomocy społecznej może zostać umieszczona jedynie osoba wymagająca całodobowej opieki z powodu wieku, choroby lub niepełnosprawności, niemogąca samodzielnie funkcjonować w codziennym życiu, której nie można zapewnić niezbędnej pomocy w formie usług opiekuńczych. W sprawie, co trafnie stwierdziły także organy administracji obu instancji, kwestia zaistnienia powyższej przesłanki została już przesądzona prawomocnym postanowieniem sądu powszechnego, który w trybie art. 39 ustawy o ochronie zdrowia psychicznego orzekł o umieszczeniu skarżącej w domu pomocy społecznej bez jej zgody. Powyższe orzeczenie przesądziło o potrzebie, czy nawet wręcz konieczności, skierowania skarżącej do domu pomocy społecznej. Orzeczenie to zastąpiło również zgodę osoby kierowanej do domu pomocy społecznej, o której mowa w art. 54 ust. 2 u.p.s. Organy administracji są związane orzeczeniem sądu powszechnego. Organy nie mogą kwestionować tego orzeczenia w toku prowadzonego postępowania administracyjnego, a ich obowiązkiem było jak najszybsze wykonania orzeczenie w trybie administracyjnym i skierowanie skarżącej do odpowiedniego domu pomocy społecznej (podobnie także WSA w Białymstoku w wyroku z dnia 11 maja 2017 r., sygn. akt II SA/Bk 658/16).
Stanowisko to potwierdza wyrażony w wyroku NSA z dnia 3 grudnia 2015 r. sygn. akt I OSK 1298/14 pogląd o prejudycjalności orzeczeń sądów w tym zakresie, zgodnie z którym organy administracji wydając decyzje o skierowaniu, a następnie o umieszczeniu danej osoby we wskazanej placówce, są jedynie wykonawcami wiążącego je prawomocnego orzeczenia sądowego. W tej sytuacji, wobec wydania przez sąd orzeczenia o potrzebie przyjęcia skarżącej – bez jej zgody – do domu pomocy społecznej, rola organów ogranicza się wyłącznie do wykonania orzeczenia sądu opiekuńczego poprzez wydanie w pierwszej kolejności decyzji o skierowaniu do domu pomocy społecznej, a następnie decyzji o umieszczeniu w domu pomocy społecznej.

Postanowienie sądu i co dalej?

Skoro, jak wskazano powyżej, rolą organów administracji jest wykonanie orzeczenia sądu opiekuńczego, OPS/CUS wydaje – stosownie do art. 59 ust. 1 ustawy o pomocy społecznej – decyzję o skierowaniu osoby do DPS właściwego typu (czyli z reguły do DPS dla osób przewlekle psychicznie chorych lub/i niepełnosprawnych intelektualnie).
Warto w tym miejscu wskazać na regulacje zawarte w § 8 ust. 3 rozporządzenia w sprawie domów pomocy społecznej, zgodnie z którymi w przypadku, gdy do DPS kieruje się osobę na podstawie orzeczenia sądu, wydanie decyzji o skierowaniu nie wymaga przedłożenia dokumentów, o których mowa w ust. 1 i 2. Dokumenty te powinny zostać skompletowane w terminie nieprzekraczającym trzech miesięcy od dnia wydania decyzji o skierowaniu do domu....

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań czasopisma "Doradca w Pomocy Społecznej"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • pełen dostęp do archiwalnych numerów czasopisma w wersji elektronicznej
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy