Dołącz do czytelników
Brak wyników

Prawo pod lupą

23 marca 2020

NR 72 (Marzec 2020)

Świadczenia niepieniężne z pomocy społecznej – czy można żądać ich zwrotu?

190

Postawione w tytule pytanie – czy OPS może żądać zwrotu wydatków na świadczenia niepieniężne z pomocy społecznej? – to zagadnienie, któremu należy przyjrzeć się bliżej. Świadczenia niepieniężne z pomocy społecznej, podobnie jak świadczenia pieniężne, udzielane są po przeprowadzeniu postępowania na zasadach określonych przepisami ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (t.j.: Dz. U. z 2019 r., poz. 1507 z późn. zm.). Podobnie jak w przypadku świadczeń pieniężnych, świadczenia niepieniężne przyznawane są po spełnieniu ustawowych przesłanek określonych w przepisach szczególnych ww. ustawy. Czy jest zatem także możliwe, tak jak w przypadku świadczeń pieniężnych, dochodzenie zwrotu wydatków na świadczenia niepieniężne, w przypadku późniejszego ustalenia odmiennych niż wyjściowe okoliczności, które były podstawą przyznania takich świadczeń?

Co mówią przepisy?

Zgodnie z przepisem art. 2 ust. 1 ustawy o pomocy społecznej, pomoc społeczna jest instytucją polityki społecznej państwa, mającą na celu umożliwienie osobom i rodzinom przezwyciężania trudnych sytuacji życiowych, których nie są one w stanie pokonać, wykorzystując własne uprawnienia, zasoby i możliwości. Z przepisu tego wynika zatem, że pomoc społeczna ma charakter subsydiarny, a zatem osoba potrzebująca pomocy (wsparcia) w pierwszej kolejności, w celu zaspokojenia swoich potrzeb powinna wykorzystać własne możliwości i środki i dopiero wówczas, gdy okażą się one niewystarczające, może zwrócić się o pomoc państwa w przezwyciężeniu swojej trudnej sytuacji życiowej1. Co więcej, ustawa o pomocy społecznej formułuje w ww. przepisie podstawową zasadę, wedle której każda osoba ma obowiązek pełnego wykorzystania własnych uprawnień, zasobów i możliwości w celu pokonania trudnej sytuacji życiowej, a jeżeli nie wykonuje takiego obowiązku, to zasadniczo nie jest uzasadnione udzielenie takiej osobie pomocy ze środków publicznych2.
Sformułowane w przepisach art. 3 ustawy o pomocy społecznej zasady i cele pomocy społecznej, zgodnie z którymi pomoc społeczna wspiera osoby i rodziny w wysiłkach zmierzających do zaspokojenia niezbędnych potrzeb i umożliwia im życie w warunkach odpowiadających godności człowieka, podejmuje działania zmierzające do życiowego usamodzielnienia osób i rodzin, a także udziela świadczeń w formie i rozmiarze adekwatnym do okoliczności uzasadniających udzielenie pomocy – stanowią podstawowe wytyczne co do postępowania organu do spraw pomocy społecznej, w odniesieniu do sformułowanego we wniosku o udzielenie świadczenia z pomocy społecznej żądania jego udzielenia. Organ, dokonując zatem oceny zasadności złożonego wniosku o udzielenie świadczenia niepieniężnego, obok przesłanek określonych w szczegółowych przepisach dotyczących danego rodzaju świadczenia niepieniężnego, musi zbadać, czy nie zachodzą takie okoliczności po stronie wnioskującego o świadczenie, które zgodnie z przywołanymi tu przepisami ogólnymi ustawy o pomocy społecznej, uzasadniają podjęcie decyzji odmawiającej przyznania świadczenia. Jeżeli jednak organ dokona oceny, że na podstawie przepisów ogólnych nie ma podstaw do odmowy przyznania świadczenia niepieniężnego – świadczenie takie winien przyznać. Oczywiście w kontekście postawionego na wstępie problemu, jakim jest dokonanie w późniejszym okresie ustaleń odmiennych, niż to miało miejsce w postępowaniu zakończonym decyzją przyznającą świadczenie, powstaje kwestia możliwości dochodzenia zwrotu takich świadczeń.

POLECAMY

Co w katalogu świadczeń?

Katalog świadczeń niepieniężnych z pomocy społecznej ustawa o pomocy społecznej opisuje w przepisie art. 36 pkt 2, stanowiąc, iż świadczeniami takimi są praca socjalna, bilet kredytowany, składki na ubezpieczenie zdrowotne, składki na ubezpieczenia społeczne, pomoc rzeczowa, w tym na ekonomiczne usamodzielnienie, sprawienie pogrzebu, poradnictwo specjalistyczne, interwencja kryzysowa, schronienie, posiłek, niezbędne ubranie, usługi opiekuńcze w miejscu zamieszkania, w ośrodkach wsparcia oraz w rodzinnych domach pomocy, specjalistyczne usługi opiekuńcze w miejscu zamieszkania oraz w ośrodkach wsparcia, mieszkanie chronione, pobyt i usługi w domu pomocy społecznej, pomoc w uzyskaniu odpowiednich warunków mieszkaniowych, w tym w mieszkaniu chronionym, pomoc w uzyskaniu zatrudnienia, pomoc na zagospodarowanie – w formie rzeczowej dla osób usamodzielnianych.
Jak już wcześniej wspomniano, zasady udzielania tych świadczeń określają przepisy szczególne ustawy o pomocy społecznej. Ich cechą wspólną jest jednak to, że warunkiem ich przyznania nie jest spełnienie ustawowego kryterium dochodowego, określonego przepisem art. 8 ust. 1 ustawy o pomocy społecznej, ale spełnienie przesłanek określonych w przepisach dotyczących danego świadczenia oraz ogólnych przesłanek udzielania świadczeń z pomocy społecznej wynikających z przepisów art. 2 ust. 1 i art. 3 ust. 1–4 ustawy o pomocy społecznej, przepisów dotyczących świadczeń. Dopiero ustalenie, że zostały spełnione przesłanki określone zarówno w przepisach ogólnych ustawy, jak i w przepisach szczególnych – pozwala na udzielnie danego świadczenia niepieniężnego.
W całym powyższym kontekście należy zatem odczytywać przepis art. 6 pkt 16 ustawy o pomocy społecznej, definiujący pojęcie świadczenia nienależnie pobranego, którym jest – i to należy podkreślić – świadczenie pieniężne uzyskane na podstawie przedstawionych nieprawdziwych informacji lub niepoinformowania o zmianie sytuacji materialnej lub osobistej. Jak wynika z przywołanej tu definicji – ustawa o pomocy społecznej, pojęciem świadczenia nienależnie pobranego, nie obejmuje świadczeń niepieniężnych. Oznacza to zatem w konsekwencji, że w odniesieniu do osób i rodzin, które nie spełniały warunków przyznania świadczenia niepieniężnego (przy czym okoliczność ta ujawniła się dopiero po udzieleniu takiego świadczenia), nie będą miały również zastosowania przepisy art. 98 ustawy o pomocy społecznej, zgodnie z którym świadczenia nienależnie pobrane podlegają zwrotowi od osoby lub rodziny korzystającej ze świadczeń z pomocy społecznej, niezależnie od dochodu rodziny. Przepis ten bowiem posługuje się ustawową definicją świadczenia nienależnie pobranego, a ta natomiast w swym zakresie nie obejmuje świadczeń niepieniężnych.

Kiedy odmowa?

Z punktu widzenia przepisów ustawy o pomocy społecznej możliwe jest więc, co do zasady, wydanie decyzji odmawiającej przyznania świadczenia z pomocy społecznej w przypadku, gdy dojdzie do sytuacji, w której organ do spraw pomocy społecznej w kolejnym postępowaniu zainicjowanym na wniosek strony rozważał będzie zasadność udzielenia świadczenia niepieniężnego. W okolicznościac...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań czasopisma "Doradca w Pomocy Społecznej"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • pełen dostęp do archiwalnych numerów czasopisma w wersji elektronicznej
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy