Dołącz do czytelników
Brak wyników

Prawo pod lupą

13 września 2019

NR 67 (Wrzesień 2019)

Odliczać – nie odliczać? Zasady pomniejszania dochodu o alimenty świadczone na rzecz innych osób

0 41

Tytułowe zagadnienie budzi wiele wątpliwości, związanych z brakiem precyzji ustawodawczej. Jak prawidłowo poruszać się w zawiłym gąszczu przepisów? Zgodnie z art. 8 ust. 3 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (t.j.: Dz. U. z 2019 r., poz. 1507), za dochód uważa się sumę miesięcznych przychodów z miesiąca poprzedzającego złożenie wniosku lub w przypadku utraty dochodu z miesiąca, w którym wniosek został złożony, bez względu na tytuł i źródło ich uzyskania, jeżeli ustawa nie stanowi inaczej, pomniejszoną o:

  1. miesięczne obciążenie podatkiem dochodowym od osób fizycznych,
  2. składki na ubezpieczenie zdrowotne określone w przepisach o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych oraz ubezpieczenia społeczne określone w odrębnych przepisach,
  3. kwotę alimentów świadczonych na rzecz innych osób.

O ile pierwsze dwa odliczenia nie stanowią większego problemu przy ustalaniu dochodu, już wskazana w punkcie 3 kwota alimentów świadczonych na rzecz innych osób budzi liczne kontrowersje. Ustawodawca nie doprecyzował bowiem, czy odliczeniu podlegają alimenty bieżące, czy każda kwota alimentów zapłacona w poprzednim miesiącu. Nie wskazał także, czy tytułem prawnym zobowiązania alimentacyjnego ma być tylko wyrok sądu bądź ugoda sądowa, czy też może to być dobrowolne zobowiązanie do ich świadczenia.
Stąd też – jak w każdym przypadku niedoprecyzowania przepisu przez ustawodawcę – pojawiają się problemy interpretacyjne. Wobec tego dla ich wyjaśnienia należy przeanalizować orzecznictwo sądów administracyjnych oraz stanowisko doktryny.

Podstawa prawna zobowiązania alimentacyjnego

Jak wspomniano, żaden z przepisów ustawy nie definiuje pojęcia alimentów, w szczególności nie wskazuje, czy ich świadczenie może mieć charakter dobrowolny, czy też musi wynikać z orzeczenia sądu czy też z ugody przez sąd zatwierdzonej. 
Zgodzić się należy ze stanowiskiem wyrażonym przez S. Niteckiego ([w:] Komentarz do ustawy o pomocy społecznej, Gaskor, Wrocław 2013, s. 142), że pojęcie „alimentów świadczonych na rzecz innych osób” należy rozumieć jako alimenty płacone osobie, która nie jest członkiem rodziny w rozumieniu art. 6 pkt 14 ustawy o pomocy społecznej (zatem jedynie te, które świadczone są na rzecz osób niewchodzących w skład wspólnego gospodarstwa domowego). Powyższe stanowisko znajduje odzwierciedlenie także w orzecznictwie. Zgodnie z wyrokiem z 8 sierpnia 2008 r., sygn. akt: I SA/Wa 665/08, WSA w Warszawie nie uznał za właściwe odliczenia alimentów na rzecz córki, po pierwsze dlatego, że nie poparł tego stosowną dokumentacją, a ponadto dlatego, że nawet, gdyby taka sytuacja miała miejsce, to kwoty alimentów nie można odliczyć, bowiem nie są one świadczone na rzecz innych osób, aniżeli te pozostające we wspólnym gospodarstwie domowym. Z kolei NSA w wyroku z 17 stycznia 2017 r., sygn. akt: I OSK 1830/15, stwierdził, że [...] ewentualne przekazywanie alimentów na rzecz utrzymania córki, zasilałoby wspólny budżet rodziny, którą skarżąca tworzy z córką, która zresztą z uwagi na niepełnoletniość nie mogłaby być odbiorcą alimentów, które wypłacane mogą być jedynie przedstawicielowi ustawowemu dziecka, czyli wnioskodawczyni. Ewentualne alimenty na rzecz córki strony ostatecznie musiałyby zostać uznane, jako dochód rodziny, albowiem przepis art. 8 ust. 4 u.p.s., nie pozwalałby na nieuwzględnienie ich wysokości w dochodach rodziny, którą skarżąca tworzy z córką.
Natomiast nie znajduje poparcia w aktualnym orzecznictwie stanowisko S. Niteckiego, zgodnie z którym podstawa prawna płacenia alimentów nie ma znaczenia dla pomniejszania dochodu osoby czy rodziny ubiegającej się o świadczenie. Zgodnie bowiem z cytowanym już wyrokiem NSA z 17 stycznia 2017 r., sygn. akt: I OSK 1830/15, zawierającym m.in. interpretację art. 8 ust. 3 pkt 3 ustawy o pomocy społecznej, wskazano, że powyższy przepis nie definiuje pojęcia alimentów, a w szczególności, nie wyjaśnia, czy ich świadczenie ma być dobrowolne, czy nie, ani czy mają to być alimenty bieżące, czy zaległe. Trzeba w tym miejscu przypomnieć, że istotę obowiązku alimentacyjnego określa przepis art. 128  ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy […] – dalej: „k.r.o.”, który definiuje ten obowiązek jako dostarczanie środków utrzymania, a w miarę potrzeby również utrzymania. Jakkolwiek ani przepisy u.p.s., ani też k.r.o., nie utożsamiają alimentów ze świadczeniem wynikającym z orzeczenia sądu, to jednak dla celów dowodowych niezbędnym jest wykazanie przez stronę powołującą się na fakt wydatkowania alimentów, stosownym wyrokiem sądu powszechnego lub ugody zawartej przed tym sądem, które to rozstrzygnięcia objęty byłyby tytułem wykonawczym. W innym wypadku mogłaby zachodzić trudność w wykazaniu faktu rzeczywistego płacenia alimentów na rzecz innej osoby w kwocie adekwatnej do przesłanek, od których zależy wysokość alimentów, co określa przepis art. 135 oraz 136 k.r.o. Sąd ten w pełni podzielił stanowisko wyrażone w innym wyroku przez WSA w Olsztynie z dnia 12 lutego 2015 r., sygn. akt: II SA/Ol 1182/14, zgodnie z którym: Ustawodawca doszedł […] do przekonania, że tylko prywatnoprawne zobowiązania, jakimi są alimenty ponoszone na rzecz innych osób są zobowiązaniami na tyle istotnymi, aby uwzględnić je w dochodzie osoby i z uwagi na ich ponoszenie na rzecz innych osób pomniejszyć dochód takiej osoby. Kwota alimentów jest każdorazowo ustalana orzeczeniem sądu powszechnego, który mając na uwadze sytuację materialną osoby zobowiązanej oraz potrzeby osoby, na rzecz której alimenty są ustalane, dokonuje konkretyzacji tego obowiązku poprzez zasądzenie określonej kwoty alimentów. Tylko w taki sposób ustalone alimenty mogą stanowić podstawę do pomniejszenia dochodu osoby, pod warunkiem, że są faktycznie ponoszone (podobnie wyrok WSA we Wrocławiu z dnia 27 lutego 2018 r., sygn. akt: IV SA/Wr 836/17). Chociaż obowiązek alimentacyjny i jego wysokość winny wynikać z orzeczenia sądu czy zatwierdzonej przez sąd ugody – odliczeniu zawsze podlegać będzie jedynie kwota faktycznie poniesiona w miesiącu, z którego dochód jest ustalany.

Alimenty bieżące czy zaległe

W kwestii tego, czy odliczeniu od dochodu podlegać będą jedynie alimenty bieżące, czy także zaległe, nie ma jednoznacznego stanowiska w orzecznictwie sądów administracyjnych.
Znajdujemy takie wyroki, które w sposób jednoznaczny wskazują, że z pomniejszenia dochodu korzystać może tylko ten zobowiązany, który świadczy alimenty w terminie. Jest to bowiem rodzaj przywileju, który ustawodawca dał osobie terminowo wywiązującej się z nałożonego na nią obowiązku. Zatem art. 8 ust. 3 
pkt 3 ustawy o pomocy społecznej dotyczy alimentów, które były przez osobę ubiegającą się o zasiłek świadczone, po pierwsze w miesiącu poprzedzającym złożenie wniosku, po drugie w celu spełnienia obowiązku alimentacyjnego dotyczącego tego miesiąca. Natomiast brak jest podstaw do pomniejszenia przychodu o kwotę zaległych świadczeń i ewentualnych odsetek, a także kosztów egzekucyjnych (vide: wyrok NSA z 14 lipca 2016 r., sygn. akt: I OSK 3286/14, podobne stanowisko zaprezentowano także w wyroku NSA z 3 lutego 2012 r., sygn. akt: I OSK 1433/11 oraz w wyroku NSA z 5 grudnia 2012 r., sygn. akt: I OSK 957/12).
W opozycji do tego stanowiska należy zaprezentować choćby wyrok WSA w Gliwicach z 18 stycznia 2011 r., sygn. akt: IV SA/Gl 406/10, zgodnie z którym [...] w ocenie Sądu, nie tylko kwoty płacone przez dłużnika alimentacyjnego jako alimenty bieżące, ale także kwoty potrącane dłużnikowi na poczet zaległości alimentacyjnych posiadają charakter kwot alimentów świadczonych na rzecz innych osób […] i dają podstawę dla dokonania ich odliczenia od przychodu dla ustalenia kryterium dochodowego w świetle przepisów ustawy o pomocy społecznej. Przyczyną dokonywania przez dłużnika alimentacyjnego płatności czy to bieżącej czy zaległej jest bowiem zawsze zwolnienie się z obowiązku alimentacyjnego. Potwierdza to także wyrok WSA w Rzeszowie z 17 lipca 2013 r., sygn. akt: II SA/Rz 465/13, w myśl którego przepis art. 8 ust. 3 pkt 3 u.p.s. nie zezwala na różnicowanie alimentów jako świadczeń bieżących i świadczeń zaległych. 
 

Pamiętaj

Organy powinny przyjąć, iż dochód to suma miesięcznych przychodów z miesiąca poprzedzającego złożenie wniosku lub z miesiąca złożenia wniosku, uzyskanych bez względu na ich tytuł i źródło, pomniejszona o kwotę alimentów świadczonych na rzecz innych osób, w tym kwotę alimentów zaległych, jeżeli jest ona od wnioskodawcy egzekwowana środkami przymusowymi.


W mojej ocenie należałoby skłonić się ku drugiemu stanowisku. Pomoc społeczna jest wszakże instytucją o specyficznym charakterze, zdefiniowanym w art. 2 ust. 1 i art. 3 ust. 1 ustawy o pomocy społecznej. Skoro jej celem jest umożliwienie osobom i rodzinom przezwyciężanie trudnych sytuacji życiowych, których nie są one w stanie pokonać, wykorzystując własne uprawnienia, zasoby i możliwości, choćby dlatego, że spełniły obowiązek dostarczenia innej osobie środków utrzymania, to odmowa przyznania świadczenia z pomocy społecznej oznaczałaby narażenie klienta na niemożność zaspokojenia jego niezbędnych potrzeb. Oczywiście – poza rozważaniami – pozostaje kwestia spełnienia innych przesłanek do przyznania pomocy (np. obowiązek współdziałania z pracownikiem socjalnym).
Z utrwalonego orzecznictwa wynika w sposób niebudzący wątpliwości, że odliczeniu podlega jedynie „czysta” kwota zobowiązań alimentacyjnych, bez prawa do odliczenia kosztów związanych z egzekucją, jeżeli egzekwowane są one przez komornika (vide: wyrok WSA w Olsztynie z 28 czerwca 2016 r. sygn. akt: II SA/Ol 488/16; wyrok NSA z 14 lipca 2016 r., sygn....

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań czasopisma "Doradca w Pomocy Społecznej"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • pełen dostęp do archiwalnych numerów czasopisma w wersji elektronicznej
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy