Dołącz do czytelników
Brak wyników

Prawo pod lupą

21 lipca 2022

NR 93 (Lipiec 2022)

Lokalne Plany Deinstytucjonalizacji Usług Społecznych – czy umożliwią rozwój usług środowiskowych?

0 759

W czerwcu br. Rada Ministrów przyjęła dokument pod nazwą „Strategia Rozwoju Usług Społecznych, polityka publiczna do roku 2030 (z perspektywą do 2035 r.)”. Proces opracowania tego dokumentu trwał długo i rozpoczął się już w 2012 roku od „Ogólnoeuropejskich wytycznych dotyczących przejścia od opieki instytucjonalnej do opieki świadczonej na poziomie lokalnych społeczności”. Dokumenty te warto przeanalizować, gdyż znajomość zawartych w nich treści znacząco ograniczyłaby duży poziom frustracji związany z pojęciem deinstytucjonalizacji.

Intencją Unii Europejskiej nie jest zamykanie DPS czy placówek opiekuńczo-wychowawczych, ale przede wszystkim zachowanie podmiotowości człowieka. Szczególnie tego, który jest dotknięty sytuacjami ryzyka społecznego, do jakich należy przede wszystkim brak możliwości samodzielnego zaspakajania własnych potrzeb, możliwości podejmowania decyzji we własnej sprawie. Czasem warto zapytać, czy na pewno bardziej przyjazna jest forma opieki w miejscu zamieszkania.
Jeśli osoba niesamodzielna nie ma prawa decyzji o tym, kto się nią opiekuje, w jakich godzinach, w jakim zakresie itp., to czy nie jest to uprzedmiotowienie? Dodatkowo wartym rozważenia jest model, w którym osoby wymagające głównie opieki pielęgniarskiej są objęte usługami zdrowotnymi np. w ZOL. Należy jednak zaznaczyć, że docelowo w procesie deinstytucjonalizacji chodzi o zmniejszenie instytucjonalnych form na rzecz rozwoju usług środowiskowych.

POLECAMY

Lokalne Plany Deinstytucjonalizacji Usług Społecznych

Rozważań na temat deinstytucjonalizacji i rozwoju usług społecznych jest w ostatnim czasie wiele, dlatego niniejszy artykuł koncentruje się na jednym z najważniejszych (w moim odczuciu) elemencietów tych procesów – Lokalnych Planach Deinstytucjonalizacji Usług Społecznych. Czym jest nowy dokument regulujący działania w sferze społecznej? Na ten moment to chyba nie jest całkiem jasne. To znaczy – raczej wiadomo, czym jest, tylko nie wiadomo, czy ma być tworzony obok już funkcjonujących dokumentów strategicznych regulujących działania w sferze społecznej czy może ma zastąpić któryś z obowiązujących dokumentów. Na razie stanowisko Ministerstwa jest jasne – dokument ten będzie wymagany i wymóg ten będzie wprowadzony odpowiednimi zapisami prawa. Pytanie, które nasuwa się po analizie struktury tego dokumentu: jaka jest zasadność jednoczesnego funkcjonowania Lokalnego Planu Deinstytucjonalizacji Usług Społecznych (dalej: LPDUS) oraz Strategii Rozwiązywania Problemów Społecznych? Do tych rozważań wrócę w dalszej części mojego artykułu.

Istota Lokalnych Planów Deinstytucjonalizacji Usług Społecznych

To, co jest istotą LPDUS, to jego rola planistyczna – wyznacza kierunek rozwoju usług społecznych, ale również dokonuje się w nim diagnozy potrzeb mieszkańców, jak również analizy zasobów bardzo szeroko rozszumianych. Należy podkreślić, że celem Lokalnych Planów jest wyznaczenie kierunków rozwoju usług społecznych na szczeblu lokalnym, zarówno w zakresie koniecznych interwencji, jak i podjęcia działań o charakterze prewencyjnym i profilaktycznym. Przyjmując te zadania LPDUS, widoczne staje się podobieństwo pomiędzy tym dokumentem a „Strategią Rozwiązywania Problemów Społecznych”.

Obszary interwencji

Analizę podobieństw i różnic, należy rozpocząć od obszarów interwencji w obydwu dokumentach.
W LPDUS zostały określone grupy odbiorców usług społecznych:

  • Rodzina z dziećmi oraz rodzinny system pieczy zastępczej.
  • Osoby starsze niesamodzielne.
  • Osoby niepełnosprawne wymagające opieki osób drugich.
  • Osoby z zaburzeniami psychicznymi.
  • Osoby w kryzysie bezdomności.

W Strategii najczęściej obszar interwencji jest bardzo podobny. Dokument ten często uwzględniał jeszcze inne działania skierowanae np. do osób zagrożonych ubóstwem lub przemocą domową. Należy jednak zauważyć, że obszar interwencji obu dokumentów jest bardzo porównywalny.

Struktura Strategii

Przyjrzyjmy się zatem jeszcze strukturze obu dokumentów. O ile LPDUS nie posiada prawnie zatwierdzonej struktury (należy jednak założyć, że będzie ona tożsama z tą zaproponowaną przez Ministerstwo w Wytycznych), o tyle wymogi dotyczące Strategii znajdują się w art.16b ustawy o pomocy społecznej. Zgodnie z jego przepisami:

  • Gmina i powiat opracowują strategię rozwiązywania problemów społecznych, a samorząd województwa strategię w zakresie polityki społecznej.
  • Strategia, o której mowa w ust. 1, zawiera w szczególności:
    - diagnozę sytuacji społecznej;
    - prognozę zmian w zakresie objętym strategią;
  • określenie:
    - celów strategicznych projektowanych zmian,
    - kierunków niezbędnych działań,
    - sposobu realizacji strategii oraz jej ram finansowych,
    - wskaźników realizacji.

Struktura LPDUS

Z kolei struktura, jaka będzie prawdopodobnie wymagana od LPDUS – zgodnie z wytycznymi zwartymi w „Ogólnopolskich Ramowych Wytycznych tworzenia lokalnych planów deinstytucjonalizacji usług społecznych” obejmować będzie:
Część diagnostyczną:

  • Charakterystyka gminy/powiatu.
    - Struktura społeczna gminy/powiatu.
    - Problemy i wyzwania społeczne występujące na terenie działania samorządu.
    - Analiza dokumentów strategicznych samorządu i aktów prawa miejscowego w zakresie realizowania usług społecznych.
  • Analiza zasobów środowiskowych.
    - Analiza zasobów systemu wsparcia i realizowanych dotychczas usług (pomoc społeczna, piecza zastępcza, edukacja, ochrona zdrowia, rehabilitacja społeczna, rynek pracy, ekonomia społeczna itp.).
    - Analiza zasobów organizacji społecznych i nieformalnych sieci wsparcia oraz realizowanych dotychczas usług.
    - Analiza zasobów podmiotów komercyjnych realizujących usługi społeczne.
  • Diagnoza w zakresie potrzeb mieszkańców, organizacji itp.
    - Diagnoza potrzeb mieszkańców gminy/powiatu, z uwzględnieniem potrzeb mieszkańców, którzy dzięki wzmocnieniu (poszerzeniu katalogu) usług społecznych świadczonych w społeczności lokalnej nie będą wymagali wsparcia w postaci całodobowej opieki instytucjonalnej.
    - Diagnoza potrzeb z uwzględnieniem diagnozy funkcjonalnej mieszkańców domów pomocy społecznej w celu określenia niezbędnego wsparcia w codziennym funkcjonowaniu, w tym oceny poziomu zdolności do samodzielnej egzystencji.
    - Diagnoza potrzeb instytucji i organizacji społecznych (lokalowych, finansowych i kadrowych), w celu przeprowadzenia procesu deinstytucjonalizacji – przejścia z instytucji do opieki środowiskowej.
    - Diagnoza w zakresie najbliższych kręgów wsparcia osób go potrzebujących oraz zasobów społeczności lokalnej ukierunkowana na poznanie potencjału rozwoju mechanizmów wsparcia w społecznościach lokalnych.
  • Analiza potrzeb w zakresie realizacji usług społecznych.
    - Obecnie realizowane usługi – zakres i stopień zabezpieczenia potrzeb osób starszych, osób z niepełnosprawnościami, rodzin oraz dzieci i młodzieży w ramach pieczy zastępczej, osób z problemami zdrowia psychicznego oraz osób w kryzysie bezdomności.
    - Diagnoza potrzeb w zakresie nierealizowanych usług lub usług realizowanych w niewystarczającym zakresie na poziomie lokalnym.
    - Diagnoza potrzeb kadrowych i profesji społecznych, w tym personelu asystencko-opiekuńczego, zarówno w instytucjach, jak i w społeczności lokalnej, pod kątem przejścia z instytucji do opieki środowiskowej.
    - Przyczyny nierealizowania usług społecznych.

Część programowa:

  • Plan deinstytucjonalizacji usług – cele, działania, instytucje, podmioty, osoby odpowiedzialne za wdrożenie.
  • Analiza kosztów realizacji planu – kalkulacja kosztów, źródła finansowania.
    - Analiza kosztów realizowanych obecnie usług społecznych.
    - Kalkulacja kosztów realizacji usług po wdrożeniu planu deinstytucjonalizacji usług.
    - Źródła finansowania wdrożenia i realizacji planu deinstytucjonalizacji usług.
  • Dostępne zasoby dla realizacji usług (finansowe, materialne, infrastrukturalne).
  • Systemy monitorowania i oceny.
    - Wskaźniki rezultatu i produktu.
    - Opis systemu monitorowania realizacji planu i osiągnięcia wskaźników oraz ocena skuteczności i efektywności Planu.

Analiza zasobów, potrzeb oraz kosztów

Porównując strukturę obydwu dokumentów należy zwrócić uwagę na to, że w LPDUS znaczące miejsce zajmuje analiza zasobów, potrzeb oraz kosztów. Tak szerokie podejście do zagadnienia wydaje się zasadne. Trudno jest planować kierunek interwencji bez wiedzy w ramach systemu o tym, jakimi dysponujemy zasobami oraz jakie występują potrzeby. W części diagnostycznej dokumentu pojawiają się zapisy dotyczące konieczności szczegółowego rozpoznania, jakimi zasobami dysponuje gmina. Szczególnie interesująca wydaje się analiza zasobów organizacji społecznych i nieformalnej sieci wsparcia z jednoczesnym wykazaniem usług realizowanych przez te podmioty. Ten element zasobów był bardzo często pomijany lub miał marginalny charakter w systemie usług realizowanych przez gminę. Dodatkowo dokument będzie zawierał analizę zasobów wszystkich świadczonych usług realizowanych w ramach systemu pomocy społecznej, pieczy zastępczej, edukacji, ochrony zdrowia, rehabilitacji społecznej, rynku pracy, ekonomii społecznej itp. 
Zwracam uwagę, że w obydwu przypadkach nie będzie chodziło tylko o wymienienie świadczonych usług, ale o analizę ich zasobów. Oznacza to, że konieczne będzie dokonanie porównania, jak świadczone usługi odpowiadają na potrzeby występujące w danym obszarze. Bardzo ważne jest to, że w dokonywanej analizie konieczne będzie uwzględnienie zasobów podmiotów komercyjnych realizujących usługi społeczne na terenie gminy. Tak kompleksowe podejście pozwoli, w mojej ocenie, stworzyć „mapę świadczonych usług”. Powinna ona zostać „nałożona” na diagnozę potrzeb. W zderzeniu tych dwóch dokumentów bardzo widoczne będą „białe plamy”, czyli obszary, w których występują braki. Punkt taki znajduje się w zaproponowanej strukturze dokumentu. Diagnoza potrzeb w zakresie niezrealizowanych usług lub usług realizowanych w niewystarczającym zakresie będzie materiałem wyjściowym dla opracowania części programowej.
Przypomnę, że istotą LPDUS jest ich rola planistyczna – wyznaczanie kierunku rozwoju usług społecznych, co oznacza to posiadanie wiedzy w zakresie tego, co:

  • działa – i co należy nadal kontynuować w niezmienionej formule,
  • działa, ale wymaga uzupełnienia,
  • nie działa i należy zaplanować w tym obszarze szczególnie intensywne działania.

Koszty realizacji działań

Część diagnostyczna jest bardzo rozbudowana i zapewne ulegnie jeszcze modyfikacjom, należy jednak zauważyć, że w taki sposób opracowana – staje się podstawą do określenia celów rozwoju usług, jak również realnie określonych kosztów podejmowanych działań. To, co zwraca uwagę w LPDUS, to rozbudowana (w moim odczuciu zasadnie) część poświęcona kosztom realizacji zamierzonych działań. W opisywanym dokumencie będzie wymagane, by wykazać koszty, jakie są przewidywane w realizacji planu – co istotne przedstawiona powinna zostać nie tylko kalkulacja kosztów zaplanowanych działań, ale również ich źródła finansowania. Wydaje się, że warto ro...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań czasopisma "Doradca w Pomocy Społecznej"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • pełen dostęp do archiwalnych numerów czasopisma w wersji elektronicznej
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy