Dołącz do czytelników
Brak wyników

Prawo pod lupą

29 października 2018

NR 58 (Październik 2018)

Konsekwencje niedopełnienia obowiązku poinformowania strony o swoich prawach

0 199

Zasada praworządności oznacza, że w swoich działaniach organy nie mogą wyjść poza ramy przyznanych im prawem kompetencji ani rozstrzygać w sposób, na który przepisy prawa im nie zezwalają. Nawet wówczas, jeśli w danych okolicznościach faktycznych takie działania uznawałyby za pożądane czy wręcz społecznie oczekiwane lub akceptowalne1.

 

Zgodnie ze sformułowaną w przepisie art. 6 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j.: Dz. U. z 2017 r., poz. 1257 z późn. zm.) zasadą praworządności, organy administracji publicznej działają na podstawie przepisów prawa. Zasada ta, pochodząca wprost od sformułowanej w art. 7 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej zasady legalizmu, obliguje ww. organy do działania wyłącznie na podstawie i w granicach prawa. Oznacza ona, że w swoich działaniach organy nie mogą wyjść poza ramy przyznanych im prawem kompetencji ani rozstrzygać w sposób, na który przepisy prawa im nie zezwalają. Nawet wówczas, jeśli w danych okolicznościach faktycznych takie działania uznawały by za pożądane czy wręcz społecznie oczekiwane lub akceptowalne2.

 Odmowa wydania kopii dokumentów z akt sprawy powiązana z uzależnieniem realizacji wniosku od wypełnienia wskazanych stronie warunków może być uzasadniona wyłącznie konkretnymi, wykazanymi przez organ utrudnieniami organizacyjnymi lub technicznymi, 
co na przykład ma miejsce, gdy strona żąda wykonania i dostarczenia jej przez organ kopii całych akt sprawy (często wielotomowych, zawierających różnego rodzaju informacje, dokumenty stronie znane, dowody doręczenia itd.)

Działanie na podstawie prawa to przede wszystkim działanie na podstawie przepisów prawa obowiązujących w dniu wydawania decyzji administracyjnej (postanowienia). Tym samym zasada praworządności nakłada na organy orzekające obowiązek ustalenia mocy wiążącej przepisu prawa w dniu wydania decyzji. Oprócz tego powyższa zasada nakłada na organy administracji publicznej obowiązek sprawiedliwego prowadzenia postępowania, który wyraża się w dokładnym zbadaniu okoliczności sprawy, ustosunkowaniu się do żądań stron oraz uwzględnieniu w decyzji zarówno interesu społecznego, jak i słusznego interesu obywateli.

Obowiązek ten odnosi się również do ścisłego przestrzegania terminów wyznaczonych do załatwienia spraw. 

Obok obligatoryjnego działania na podstawie przepisów prawa, zgodnie z przepisem art. 7 Kodeksu postępowania administracyjnego, w toku postępowania organy administracji publicznej stoją na straży praworządności, z urzędu lub na wniosek stron podejmują wszelkie czynności niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli. Zgodnie z zasadą prawdy obiektywnej, wyrażoną w przywołanym przepisie art. 7 k.p.a., organ administracji publicznej ma obowiązek podjęcia wszelkich kroków niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz załatwienia sprawy. Oznacza to, że organ administracji publicznej prowadzący postępowanie ma obowiązek zebrania i rozpatrzenia dostępnego materiału dowodowego, tak aby ustalić stan faktyczny sprawy zgodny z rzeczywistością. Jest on więc zobowiązany rozpatrzyć wszystkie dowody zgromadzone i odzwierciedlone w aktach sprawy oraz powinien dowody te rozpatrzyć w ich wzajemnej łączności. Rozpatrując materiał dowodowy, organ administracji publicznej nie może pominąć jakiegokolwiek przeprowadzonego dowodu ani też uwzględnić dowodu, którego nie ma w aktach sprawy. Innymi słowy mówiąc, organ administracji obowiązany jest przed wydaniem decyzji wyjaśnić wszystkie istotne okoliczności sprawy3.

Czynny udział strony 

Zasadą łączącą w sobie elementy zasad praworządności i prawdy obiektywnej jest sformułowana w przepisie art. 10 § 1 Kodeksu postępowania administracyjnego zasada czynnego udziału strony w postępowaniu, zgodnie z którą organy administracji publicznej obowiązane są zapewnić stronom czynny udział w każdym stadium postępowania, a przed wydaniem decyzji umożliwić im wypowiedzenie się co do zebranych dowodów i materiałów oraz zgłoszonych żądań. 

Jak wynika z powyższego, obowiązek zapewnienia stronie czynnego udziału w postępowaniu obejmuje fazę wszczęcia postępowania, fazę postępowania wyjaśniającego, fazę między zakończeniem postępowania wyjaśniającego a wydaniem decyzji oraz fazę wydawania decyzji. W fazie wszczęcia postępowania organ powinien zawiadomić o wszczęciu postępowania stronę, ponieważ to nie strona ma obowiązek wykazywać aktywność, aby zapewnić sobie czynny udział w postępowaniu, lecz organ administracji publicznej, który po zakończeniu postępowania wyjaśniającego ma również obowiązek umożliwienia stronie wypowiedzenia się co do zebranego materiału dowodowego. Zawarte w art. 10 § 1 k.p.a. sformułowanie „przed wydaniem decyzji” wskazuje przy tym wprost, że chodzi tu o ten moment postępowania, w którym organ, po zakończeniu postępowania dowodowego, przechodzi do fazy podjęcia rozstrzygnięcia. Natomiast to, czy strona skorzysta z przysługującego jej prawa pozostaje wyłącznie w jej uznaniu. Wyrażona zatem w przepisie w art. 10 § 1 k.p.a. zasada czynnego udziału w postępowaniu, obliguje organ prowadzący postępowanie do stworzenia stronie prawnych możliwości podejmowania czynności procesowych w obronie własnych interesów. Stąd też jako sprzeczne z tą zasadą można uznać postępowanie organu, który nie daje możliwości wyjaśnienia okoliczności faktycznych, które stanowiły podstawę do wydania decyzji4

Działanie na podstawie prawa to przede wszystkim działanie na podstawie przepisów prawa obowiązujących w dniu wydawania decyzji administracyjnej (postanowienia). Tym samym zasada praworządności nakłada na organy orzekające obowiązek ustalenia mocy wiążącej przepisu prawa w dniu wydania decyzji. 

Pozbawienie strony możliwości wypowiedzenia się co do zebranego w sprawie materiału dowodowego oraz składania wniosków może odnieść skutek tylko wówczas, gdy strona wykaże, że uchybienie to nie pozwoliło jej na dokonanie konkretnych czynności procesowych. Dla skuteczności zarzutu naruszenia zasady czynnego udziału stron w toczącym się postępowaniu administracyjnym konieczne jest więc wykazanie, że zarzucane uchybienie uniemożliwiło stronie przeprowadzenie konkretnych czynności procesowych, a w następstwie realizację przysługujących jej praw i nie mogło być konwalidowane na późniejszych etapach tego postępowania, jak również, że naruszenie to miało istotny wpływ na wynik sprawy5. Stąd też przeciwdziałanie zarzutowi naruszenia zasady czynnego udziału strony w postępowaniu powinno polegać przede wszystkim na dokumentowaniu w aktach sprawy potwierdzonych pouczeń strony o prawie zajęcia stanowiska wobec całości dowodów zawartych w aktach. Naruszenie przepisu art. 10 § 1 k.p.a. poprzez zaniechanie zawiadomienia strony o zgromadzeniu materiału dowodowego, możliwości zapoznania się z nim oraz możliwości składania wniosków (w tym wniosków dowodowych) oceniane będzie bowiem z punktu widzenia ewentualnego uniemożliwienia stronie podjęcia konkretnie wskazanej czynności procesowej oraz wpływu tego uchybienia na wynik sprawy6.

Jednym z przejawów realizowania zasady czynnego udziału strony w postępowaniu jest uregulowany w przepisach art. 73 k.p.a. dostęp strony do akt sprawy. Zgodnie z przywołanym tu przepisem, strona ma prawo wglądu w akta sprawy, sporządzania z nich notatek, kopii lub odpisów (§ 1). Prawo to przysługuje także po zakończeniu postępowania. Należy jednak wskazać w tym miejscu, że wgląd do akt sprawy może być realizowany wyłącznie w lokalu organu administracji publicznej w obecności pracownika tego organu (§ 1a), chyba że możliwość przeglądania akt istnieje w systemie teleinformatycznym (§ 3). Strona ma także prawo żądania uwierzytelnienia odpisów lub kopii akt sprawy lub wydania jej z akt sprawy uwierzytelnionych odpisów, o ile jest to uzasadnione jej ważnym interesem (§ 2). Należy wskazać w tym miejscu, że ewentualna odmowa umożliwienia stronie przeglądania akt sprawy, sporządzania z nich notatek, kopii i odpisów, uwierzytelnienia takich kopii i odpisów lub wydania uwierzytelnionych odpisów następuje w drodze postanowienia, na które służy zażalenie (art. 74 § 2 k.p.a.). 

Prawo do dostępu do akt należy rozumieć możliwie szeroko. Nie tylko jako prawo wglądu w akta, prawo sporządzenia notatek, odpisów i kopii, ale także prawo żądania kserokopii dokumentów z akt sprawy. Odmowa wydania kopii dokumentów z akt sprawy powiązana z uzależnieniem realizacji wniosku od wypełnienia wskazanych stronie warunków może być uzasadniona wyłącznie konkretnymi, wykazanymi p...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań czasopisma "Doradca w Pomocy Społecznej"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • pełen dostęp do archiwalnych numerów czasopisma w wersji elektronicznej
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy