Dołącz do czytelników
Brak wyników

Prawo pod lupą

20 września 2021

NR 84 (Wrzesień 2021)

Diagnoza w kwestionariuszu wywiadu środowiskowego – nowe wyzwanie?

0 92

Od 15 listopada 2021 r. wchodzi w życie Rozporządzenie Ministra Rodziny i Polityki Społecznej z dnia 8 kwietnia 2021 r. w sprawie rodzinnego wywiadu środowiskowego. Czy pracowników pomocy społecznej czekają nowe wyzwania?

O samym kwestionariuszu pisałyśmy z Sylwią Juźwiak, teraz chciałabym podzielić się z Państwem uwagami i sugestiami dotyczącymi części I kwestionariusza, czyli diagnozy. Zaznaczam, że nie jest moją intencją próbować określać standardy czy też wytyczne diagnozowania środowisk klientów pomocy społecznej. Pragnę jedynie podzielić się moimi przemyśleniami na ten temat, mając nadzieję, że będą one dla pracowników socjalnych wsparciem i inspiracją.
Na wstępie pragnę podkreślić, że z mojej pespektywy jedną z zasad dotyczących diagnozy powinno być to, że jest to diagnoza pozytywna. Polega ona na tym, że zbieramy informacje, by wskazać te cechy i elementy jednostki i jej otoczenia, które są istotne w planowaniu działań, mających na celu poprawę jej funkcjonowania. Odchodziłabym od diagnozy negatywnej, skupionej głównie na określaniu problemów i deficytów klienta. Nie oznacza to, że uda się nam w procesie diagnozy całkowicie odejść od opisu problemów czy też negatywnych zjawisk dotyczących rodziny. Ostatecznie klientem pomocy społecznej staje się osoba właśnie dlatego, że wystąpił problem, z którym samodzielnie nie potrafi lub nie chce sobie poradzić. Może więc właściwym było stworzenie połączenia elementów diagnozy pozytywnej z niewielką domieszką zasad obowiązujących w diagnozie negatywnej? Każdy pracownik musi w tej sprawie, jak i w wielu innych, samodzielnie odpowiedzieć na pytanie i stworzyć najbardziej jego zdaniem skuteczny warsztat. Niezależnie od tego, jaki wariant diagnozy zastosujemy, ważne jest, by była ona prawidłowo sporządzona.

POLECAMY

Pora na diagnozę

Przedstawiam Państwu cechy, jakimi powinna się charakteryzować diagnoza:

  • trafność – powinna oddawać prawdziwy obraz rzeczywistości,
  • rzetelność – przy jej realizacji należy stosować odpowiednie techniki, metody oraz narzędzia,
  • komplementarność – powinna być całościowa, niefragmentaryczna,
  • obiektywność,
  • dokładność.

Istotnym jest również to, aby ustalając diagnozę w trakcie przeprowadzania wywiadu, pamiętać, że jest ona procesem i to ciągłym. Oznacza to, że pracownik socjalny nie kończy diagnozy po pierwszym rozpoznaniu środowiska. Może być ona zmieniana w czasie całego procesu wspierania rodziny nawet kilkakrotnie.
Etapy diagnozy można podzielić na:

  • diagnozę wstępną – określaną najczęściej w pierwszym kontakcie z klientem,
  • pogłębioną – trwającą przez cały czas procesu pomagania.

Ważne

Istotnym wydaje się to, aby pracownik socjalny, określając diagnozę, dał sobie prawo do zmiany swoich ustaleń, To, co w etapie wstępnym, przy pierwszym kontakcie z rodziną może wydawać nam się podstawowym problem (np. ubóstwo) w procesie poznawania rodziny może ulec weryfikacji. Na przykład podstawowym problem rodziny może okazać się występująca w niej przemoc. Taka sytuacja jest zrozumiała i nie świadczy o niewystarczających kompetencjach pracownika.


Diagnoza jest procesem dynamicznym i tak należy ją traktować. Na różnych etapach pracownik socjalny posiadający coraz obszerniejszy materiał diagnostyczny może inaczej określać zarówno problem występujący w rodzinie, jak i jej zasoby czy ograniczenia.

Czas na zasady

Moim zdaniem poza cechami, którymi powinna charakteryzować się prawidłowo sporządzona diagnoza, warto ustalić katalog zasad, którymi pracownik socjalny będzie kierować się, tworząc obraz potrzeb i możliwości osoby/rodziny, ubiegającej się o pomoc. Do bardzo istotnych zasad w procesie diagnozy należą:

  • Zasada diagnozy pozytywnej rodziny – niezależnie od określenia problemu występującego w rodzinie, ważne jest, aby w trakcie diagnozy określić (wspólnie z rodziną) jej silne strony, zasoby. Odnosi się to również do odkrywania zasobów środowiska lokalnego – funkcjonowanie w otoczeniu rodzin,y instytucji wsparcia placówek pomocy oraz ludzi. Należy na tym etapie starać się określić, jakie w środowisku występują ograniczenia. Będą nimi np. złe relacje sąsiedzkie czy przerwane więzi rodzinne.
  • Zasada relatywizmu wpływów warunków środowiskowych i doświadczeń wychowawczych – rozpoznając rodzinę, diagnosta powinien umieć spojrzeć na nią jako na niepowtarzalną. Oznacza to dokonywanie oceny uzyskiwanych efektów w danej rodzinie w kontekście oczekiwań społecznych danego środowiska, a nie standardów. Pomimo tego, że pozornie powtarzalność sytuacji rodzin jest częsta (takie same problemy, nawet zasoby i ograniczenia) zawsze istnieje element inności, nadający interwencji niepowtarzalny charakter.
  • Zasada holizmu metodologicznego – diagnoza rodziny powinna opisywać ją jako określoną całość, jako układ wzajemnie powiązanych czynników.
  • Zasada obiektywizmu – w całym procesie pracy socjalnej bardzo ważnym jest, by pracownik odciął się od swoich osobistych doświadczeń, a także od stereotypowych opinii. Rodzina powinna mieć prawo do „białej karty”, spotykając się z nią, pracownik słucha, obserwuje i pyta, a nie – wie, stwierdza, ocenia.
  • Zasada zachowania dyskrecji i ostrożności – oczywista, ale bardzo trudna do przestrzegania zasada. Szczególnie trudne jest to w mniejszych miejscowościach. Bardzo trudno zapewnić rodzinie dyskrecję, jeśli całe środowisko doskonale zna pracownika socjalnego. Należy jednak podjąć starania, by rodzina miała poczucie, że jej sytuacja jest przez pracownika „zaopiekowana” i nie jest przedmiotem rozmów z innymi.
  • Zasada niewyrażania krytycznych ocen i sądów na temat rodziny – bardzo ważnym jest, aby szczególnie na poziomie komunikacji niewerbalnej pracownik nie wyrażał krytycznych ocen.
  • Zasada autodiagnozy rodziny i jej członków – w czasie prowadzenia diagnozy rodzina powinna być traktowana podmiotowo, a nie jedynie jako „obiekt badawczy”. Dlatego diagnosta powinien dążyć do autodiagnozy rodziny i jej członków, doprowadzić przy jego współudziale do samopoznania przez rodzinę swoich walorów, sił, zasobów, ale również mankamentów, słabych stron.

Warto zobaczyć, jak wygląda sytuacja osoby/rodziny z perspektywy:

  • członków najbliższej rodziny,
  • dalszych krewnych oraz, o ile istnieje taka możliwość, sąsiadów, znajomych,
  • pracownika socjalnego przeprowadzającego diagnozę,
  • analizy dokumentów, danych uzyskanych ze współpracujących instytucji (pedagog szkolny, kurator, lekarz rodzinny, policjant itp.).

Diagnoza kompleksowa powinna opierać się o następujące metody i techniki gromadzenia danych:

  • kwestionariusz rodzinny wywiadu środowiskowego – będący podstawowym narzędziem badawczym pracownika socjalnego; istotnym jest, aby pytania, zadawane w trakcie wywiadu, były zrozumiałe. Zasadą jest przechodzenie od pytań ogólnych do szczegółowych. Rozmowa powinna przebiegać tak, aby naprowadzać wnioskodawcę na kwestie interesujące pracownika socjalnego. Zadawane pytania powinny być głównie otwarte. Należy unikać pytań „dlaczego”, a zastąpić je słowem „jak”. Użycie słowa „dlaczego” powoduje, że strona zaczyna tłumaczyć, usprawiedliwiać swoje zachowania z przeszłości, porusza wówczas wiele wątków niezwiązanych ściśle z osobistą sytuacją. W obowiązującym, „nowym” druku bardzo ważne jest to, jakie kryterium będzie dla pracownika socjalnego wytyczną do tego, które części wywiadu przy danej rodzinie wypełni. Podkreślam ponownie duży wpływ dokonanego wyboru również na diagnozę sytuacji rodziny. Przypominam, że diagnoza ta nie jest ponownym opisem informacji uzyskanych w trakcie wywiadu. Poza pytaniami wynikającymi z kwestionariusza, pracownik socjalny może, a nawet powinien, zadawać pytania dodatkowe.
  • wywiad – rozmowa z przedstawicielami innych instytucji – pracownik socjalny zbiera informacje na temat posiadanego przez wnioskodawcę problemu, którego nie jest w stanie rozwiązać sam, bez wsparcia społecznego. Informacje te mogą pochodzić zarówno bezpośrednio od wnioskodawcy, ale także od innych osób, pracowników instytucji, różnych placówek. Dogłębne poznanie problemu powinno być priorytetem pracownika socjalnego. Często wnioskodawca nie udziela wszystkich informacji, świadomie zataja niektóre aspekty swojego życia. Dlatego tak ważna w dokonaniu oceny jest współpraca z innymi placówkami, organami – na przykład ze szkołą, policją, poradniami ogólnymi czy specjalistycznymi itd. W trakcie rozmów, pracownik socjalny powinien być rzecznikiem swojego klienta.
  • obserwacja – jest jedną z najszerzej stosowanych metod. W czasie obserwacji rejestrujemy czynności, reakcje zachowania się rozmówców. Nie jest to metoda łatwa w stosowaniu, wymaga dobrego przygotowania i umiejętnego przeprowadzenia. Często w bardzo krótkim czasie trzeba zarejestrować wiele czynności jednostki oraz czynników występujących w danej sytuacji, wnioski jakie pracownik socjalny może postawić, obserwując komunikaty werbalne i niewerbalne. Szczególnie istotna jest zgodność tych komunikatów ze sobą. W trakcie obserwacji należy „pracować ciszą”, czyli pozwolić, aby klient zastanowił się nad zadanym pytaniem, dać mu czas na reakcje, która będzie możliwie najbardziej „jego”.
  • genogram – jest graficznym przedstawieniem zebranych danych na temat rodziny w procesie diagnozy. Za pomocą symboli prezentuje się w nim członków rodziny, relacje, jakie ich łączą, a także wydarzenia czy inne istotne dla funkcjonowania systemu rodzinnego fakty (np. separacja, adopcja, choroba fizyczna lub psychiczna). Informuje też o wizji życia rodzinnego, jakie dana osoba otrzymała od swojej rodziny, wskazując prawdopodobne przyczyny jej aktualnej sytuacji życiowej. Na schemacie zamieszcza się także takie informacje, jak: wiek, daty (m.in. narodzin, śmierci, rozwodu), zawód osoby, konstelacje osób mieszkających razem, istniejące choroby w rodzinie oraz problemy z prawem czy pracą. Diagnosta, tworząc genogram, wspólnie ze wszystkimi członkami rodziny, uzyskuje informacje na temat struktury systemu rodzinnego oraz podstawowych faktów z życia rodziny. Genogram umożliwia poznanie stosunku rodzica wobec poszczególnych członków rodziny, co może okazać się pomocne przy poszukiwaniu osób znaczących dla jednostki, które mogą ją wesprzeć. Bardzo polecam stosowanie tego narzędzia.
  • ekomapa – diagram obrazujący związki rodziny i społeczności, w której ona istnieje. Opiera się na systemie ekologicznym, w którym rodzina ma swoje korzenie. Ekomapę można porównać do układu rodzinnego, gdzie rodzina to centrum, czyli „słońce”, natomiast „planety” to ludzie i instytucje ważne dla rodziny. Pomiędzy rodziną a instytucjami czy ludźmi istnieją linie, czyli powiązania o słabym lub silnym związku. Siła związku ma wpływ na zasoby rodzinne oraz jej energię. Podobnie jak w genogramie do opisania ekomapy używa się symboli oraz różnego rodzaju kształtów i linii, które mają swoje poszczególne znaczenie. Metoda ta umożliwia rozeznanie się w środowisku rodzinnym i jej zewnętrznym otoczeniu. Pozwala to również na określenie zasobów oraz interakcji rodzinnych z innymi systemami.
  • drzewo problemów – narzędzie stosowane w projektach socjalnych. W graficznej formie przedstawia nie tylko podstawowy problem występujący w rodzinie, ale również określa (powinno odbywać się to zawsze przy udziale rodziny) przyczyny oraz skutki występujących trudności. Zastosowanie drzew problemów w diagnozie sytuacji rodzinny lub osoby jest bardzo skutecznym narzędziem pozwalającym określić nie tylko co jest problemem rodziny, ale również dlaczego ten problem wystąpił.

Jak utworzyć drzewo problemów?

  1. Identyfikacja głównych problemów charakteryzujących sytuację wyjściową.
  2. Wybór problemu głównego.
  3. Identyfikacja problemów związanych...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań czasopisma "Doradca w Pomocy Społecznej"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • pełen dostęp do archiwalnych numerów czasopisma w wersji elektronicznej
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy